प्रथमं कोशस्थानम्

[००१|०३-००१|०७] ॐ नमो बुद्धाय यः सर्वथासर्वहतान्धकारः संसारपङ्काज्जगदुज्जहार / तस्मै नमस्कृत्य यथार्थशास्त्रे शास्त्रं प्रवक्ष्याम्यभिधर्मकोशम् // VAक्K_१.१ //

[००१|०८] शास्त्रं प्रणेतुकामः स्वस्य शास्तुर्माहात्म्यज्ञापनार्थं गुणाख्यानपूर्वकं तस्मै नमस्कारमारभते य इति /

[००१|०९-००१|१०] बुद्धं भगवन्तमधिकृत्याह हतमस्यान्धकारमनेन वेति हतान्धकारः /

[००१|१०] सर्वेण प्रकारेण सर्वस्मिन् हतान्धकारः सर्वथासर्वहतान्धकारः /

[००१|१०-००१|११] अज्ञानं हि भूतार्थदर्शनप्रतिबन्धाधकारम् /

[००१|११-००१|१२] तच्च भगवतो बुद्धस्य प्रतिपक्षलाभेनात्यन्तं सर्वथा सर्वत्र ज्ञेये पुनरनुत्पत्तिधर्मत्वाद्धतम् /

[००१|१२] अतो ऽसौ सर्वथासर्वहतान्धकारः /

[००१|१३] प्रत्यैकबुद्धश्रावका अपि कामं सर्वत्र हतान्धकाराः / क्लिष्टसंमोहात्यन्तविगमात् /

[००१|१४] न तु सर्वथा /

[००१|१४-००१|१५] तथ ह्येषां बुद्धधर्मेष्वतिविप्रकृष्टदेशकालेषु अर्थेषु चानन्तप्रभेदेषु भवत्येवाक्लिष्टमज्ञानम् /

[००१|१५-००१|१६] इत्यात्महितप्रतिपत्तिसंपदा संस्तुत्य पुनस्तमेव भगवन्तं परहितप्रतिपत्तिसंपदा संस्तौति संसारपङ्काज्जगदुज्जहारेति /

[००१|१७] संसारो हि जगदासङ्गस्थानत्वात् दुरुत्तरत्वाच्च पङ्कभूतः /

[००१|१७-००१|२०] तत्रावमग्नं जगदत्राणमनुकम्पमानो भगवान् सद्धर्मदेशनाहस्तप्रदानैर्यथाभव्यमभ्युद्धृतवान् इति य एवमात्मपरहितप्रतिपत्तिसंपदा युक्तस्तस्मै नमस्कृत्येति शिरसा प्रणिपत्य /

[००१|२०] यथार्थमविपरीतं शास्तीति यथार्थशास्ता /

[००१|२०-००१|२१] अनेन परहितप्रतिपत्त्युपायमस्याविष्करोति /

[००१|२१-००१|२२] यथाभूतशासनाच्छास्ता भवन्न्तसौ संसारपङ्काज्जगदुज्जहार न त्वृद्धिवरप्रदानप्रभावेणेति /

[००१|२२-००२|०१] तस्मै नमस्कृत्य किं करिष्यामी त्याह शास्त्रं प्रवक्ष्यामि /

[००२|०१] शिष्यशासनाच्छास्त्रम् /

[००२|०१-००२|०२] कतमच्छास्त्रमित्याह अभिधर्मकोशम्

[००२|०२] को ऽयमभिधर्मो नाम /

[००२|०३] प्रज्ञा ऽमला सानुचरा ऽभिधर्मः (१-२अ)

[००२|०४] तत्र प्रज्ञा धर्मप्रविचयः/ अमलेति अनास्रवा / सानुचरेति सपरिवारा /

[००२|०४-००२|०५] एवमनास्रवः पञ्चस्कन्धको ऽभिधर्म इत्युक्तं भवति /

[००२|०५] एष तावत् पारमार्थिको ऽभिधर्मः /

[००२|०६] सांकेतिकस्तु

[००२|०७] तत्प्राप्तये यापि च यच्च शास्त्रम् / (१-२ब्)

[००२|०८-००२|०९] यापि च श्रुतचिन्ताभावनामयी सास्रवा प्रज्ञा उपपत्तिप्रतिलम्भिका च सानुचरा /

[००२|०९-००२|१०] यच्च शास्त्रमस्याः प्राप्त्यर्थमनास्रवायाः प्रज्ञायाः तदपि तत्संभारभावादभिधर्म इत्युच्यते /

[००२|१०] निर्वचनं तु स्वलक्षणधारणाद् धर्मः /

[००२|१०-००२|११] तदयं परमार्थधर्मं वा निर्वाणं धर्मलक्षणं वा प्रत्यभिमुखो धर्म इत्यभिधर्मः /

[००२|१२] उक्तो ऽभिधर्मः / इदं तु शास्त्रं कथमभिधर्मकोशम् /

[००२|१३-००२|१४] तस्यार्थतो ऽस्मिन् समनुप्रवेशात् स चाश्रयो स्येत्यभिधर्मकोशम् (१-२च्-२द्) // VAक्K_१.२ //

[००२|१५-००२|१६] स हि शास्त्रसंज्ञको ऽभिधर्म एतस्मिन्नर्थतो यथाप्रधानमन्तर्भूत इत्येतच्छास्त्रं तस्य कोशस्थानीयं भवति /

[००२|१६] अथवा सो ऽभिधर्म एतस्याश्रयभूतः शास्त्रस्य /

[००२|१७] ततो ह्येतन्निराकृष्टम् / अतः स एवास्याभिधर्मः कोश इत्येतच्छास्त्रमभिधर्वर्मकोशम् /

[००२|१८-००२|१९] किमर्थं पुनरभिधर्मोपदेशः केन चायं प्रथमत उपदिष्टो यट आचार्यो ऽभिधर्मकोशं वक्तुमाद्रियत इति //

[००२|१९] आह//

[००२|२०-००२|२३] धर्माणां प्रविचयमन्तरेण नास्ति क्लेशानां यत उपशान्तये ऽभ्युपायः / क्लेशैश्च भ्रमति भवार्णवे ऽत्र लोकस्तद्धेतोरत उदितः किलैष शास्त्रा // VAक्K_१.३ //

[००२|२४] यतो न विना धर्मप्रविचयेनास्ति क्लेशोपशमाभ्युपायः /

[००२|२४-००३|०१] क्लेशाश्च लोकं भ्रमयन्ति संसारमहार्णेवे ऽस्मिनन् /

[००३|०१-००३|०२] अतस्तद्धेतोस्तस्य धर्मप्रविचयस्यार्थे शास्त्रा किल बुद्धेनाभिधर्म उक्तः /

[००३|०२] नहि विना ऽभिधर्मोपदेशेन शिष्यः शक्तो धर्मान् प्रविचेतुमिति /

[००३|०३-००३|०४] स तु प्रकीर्ण उक्तो भगवता भदन्तकात्यायनीपुत्र-प्रभृतिभिः पिण्डीकृत्य स्थपितोभदन्त धर्मत्रातो दानवर्गीयकरणवदित्याहुर्वैभाषिकाः /

[००३|०५] कतमे पुनस्ते धर्मा येषां प्रविचयार्थमभिधर्मोपदेश इत्याह

[००३|०६] सास्रवा ऽनास्रवा धर्माः (१-४अ)

[००३|०७] एष सर्वधर्माणां समासनिर्द्देशः /

[००३|०७-००३|०८] तत्र कतमे सास्रवा धर्मा इत्याह

[००३|०८-००३|०९] संस्कृता मार्गवर्जिताः / सास्रवाः (१-४ब्-४च्१)

[००३|१०] मार्गसत्यं वर्जयित्वा ऽन्ये संस्कृता धर्माः सास्रवाः / किं कारणम् /

[००३|११] आस्रवास्तेषु यस्मात् समनुशेरते (१-४च्२-४द्) // VAक्K_१.४ //

[००३|१२-००३|१३] कामं निरोधमार्गसत्यालम्बना अपि आस्रवा उपजायन्ते न तिनुशेरते तत्रेति न तयोः सास्रवत्वप्रसञ्गः /

[००३|१३-००३|१४] यथा ऽत्र नानुशेरते तत् पश्चादनुशयनिर्देश एव ज्ञापयिष्यामः /

[००३|१४] उक्ताः सास्रवाः /

[००३|१५] अनस्रवाः कतमे /

[००३|१६] अनास्रवा मार्गसत्यं त्रिविधं चाप्यसंस्कृतम् / (१-५अ-५ब्)

[००३|१७] कतमत्त्रि विधम् /

[००३|१८] आकाशं द्वौ निरोधौ च (१-५च्)

[००३|१९] कतमौ द्वौ / प्रतिसंख्यानिरोधो ऽप्रतिसंख्यानिरोधश्च /

[००३|१९-००३|२०] इत्येतदाकाशादि त्रिविधमसंस्कृतं मार्गसत्यं चानास्रवा धर्माः /

[००३|२०] किं कारणम् / नहि तेष्वास्रवा अनुशेरत इति /

[००३|२१] यदेतत् त्रिविधमसंस्कृतमुद्दिष्टम्

[००३|२२] तत्राकाशमनावृतिः (१-५द्) // VAक्K_१.५ //

[००३|२३] अनावरणस्वभावमाकाशं यत्र रूपस्य गतिः //

[००३|२४] प्रतिसंख्यानिरोधो यो विसंयोगः (१-६अ-६ब्१)

[००४|०१] यः सास्रवैर्धर्मैर्विसंयोगः स प्रतिसंख्यानिरोधः /

[००४|०१-००४|०२] दुःखादीनामार्यसत्यानां प्रतिसंख्यानं प्रतिसंख्या प्रज्ञाविशेषस्तेन प्राप्यो निरोधः /

[००४|०२] प्रतिसंख्यानिरोधः /

[००४|०२-००४|०३] मध्यपदलोपात् गोरथवत् /

[००४|०४] किं पुनरेक एव सर्वेषां सास्रवाणां धर्माणां प्रतिसंख्यानिरोधः / नेत्याह /

[००४|०५] किं तर्हि /

[००४|०६] पृथक् पृथक् / (१-६ब्२)

[००४|०७] यावन्ति हि संयोगद्रव्याणि तावन्ति विसंयोगद्रव्याणि /

[००४|०७-००४|०८] अन्यथा हि दुःखदर्शनहेयक्लेशनिरोधसाक्षात्क् करणात् सर्वक्लेशनिरोधसाक्षात्क्रिया प्रसज्येत /

[००४|०८-००४|०९] सति चैवं शेषप्रतिपक्षभावनावैयर्थ्यं स्यात् /

[००४|०९-००४|१०] यत्तर्ह्युक्तम् ᳚असभागोनिरोध᳚ इत्यस्य को ऽर्थः /

[००४|१०-००४|११] नास्य कश्चित् सभागहेतुरस्ति नासौ कस्यचिदित्ययमस्य वाक्यस्यार्थो न तु नास्य कशिचत् सभागो ऽस्तीति /

[००४|११] उक्तः प्रतिसंख्यानिरोधः //

[००४|१२] उत्पादात्यन्तविघ्नो ऽन्यो निरोधो ऽप्रतिसंख्यया (१-६च्-६द्) // VAक्K_१.६ //

[००४|१३-००४|१४] अनागतानां धर्माणामुत्पादस्यात्यन्तं विघ्नभूतो विसंयोगाद् यो ऽन्यो निरोधः सो ऽप्रतिसंख्यानिरोधः /

[००४|१४] न ह्यसौ प्रतिसंख्यया लभ्यते / किं तर्हि / प्रत्ययवैकल्यात् /

[००४|१४-००४|१६] यथैकरूपव्यासक्तचक्षुर्मनसो यानि रूपाणि शब्दगन्धरसस्प्रष्टव्यानि चात्ययन्ते तदालम्बनैः पञ्चभिर्विज्ञानकायैर्न शक्यं पुनरुत्पत्तुम् /

[००४|१६-००४|१७] न हि ते सत्या अतीतं विषयमालम्बयि तुल्मिति /

[००४|१७] अतः स तेषामप्रतिसंख्यानिरोधः प्रत्ययवैकल्यात् प्राप्यते /

[००४|१८] चतुष्कोटिकं चात्र भवति / सन्ति ते धर्मा येषां प्रतिसंख्यानिरोध एव लभ्यते /

[००४|१९] तद्यथा अतितप्रत्युत्पन्नोत्पत्तिधर्माणां सास्रवाणाम् /

[००४|१९-००४|२०] सन्ति येषामप्रतिसंख्यानिरोध एव /

[००४|२०] तद्यथा ऽनुत्पत्तिधर्माणामनास्रवसंस्कृतानाम् / सन्ति ते येसामुभयम् /

[००४|२१] तद्यथा सास्रवाणामनुत्पस्त्तिधर्माणाम् / सन्ति येषां नोभयम् /

[००४|२१-००४|२२] तद्यथा अतीतप्रत्युत्पन्नोत्पत्तिधर्माणामणास्रवाणामिति /

[००४|२२] उक्तं त्रिविधमसंस्कृतम् //

[००४|२३] यत्तूक्तं ᳚संस्कृता मार्गवर्जिताः /

[००४|२३-००४|२४] सास्रवा᳚ इति कतमे ते संस्कृताः /

[००४|२५] ते पुनः संस्कृता धार्मा रूपादिस्कन्धपञ्चकम् / (१-७अ-७ब्)

[००४|२६] रूपस्कन्धो वेदनास्कन्धः संस्कारस्कन्धो विज्ञानस्कन्धश्चेत्येते संस्कृता धर्माः /

[००४|२७] समेत्य संभूय प्रत्ययैः कृताः इति संस्कृताः / नह्येकप्रत्ययजनितं किञ्चिदस्तीति /

[००४|२७-००५|०१] तज्जातीयत्वादनागतेष्वविरोधो दुग्धेन्धनवत् /

[००५|०२] त एवाध्वा कथावस्तु सनिःसाराः सवस्तुकाः (१-७च्-७द्) // VAक्K_१.७ //

[००५|०३] त एव संस्कृता गतगच्छद्गमिष्यद्भावादध्वानः अद्यन्ते ऽनितयत्येति वा /

[००५|०३-००५|०४] कथा वावायम् तस्या वस्तु नाम /

[००५|०४] सार्थकवस्तुग्रहणात् तु संस्कृन्तं कथावस्तूच्यते /

[००५|०४-००५|०५] अन्यथा हि उरकरणग्रन्थो विरुध्येत /

[००५|०५] ᳚कथावस्तून्यष्टादशभिर्धतुभिः संगृहीतानि /᳚

[००५|०५-००५|०६] निःसरणं निःसारः सर्वस्य संस्कृतस्य निर्वाणम् /

[००५|०६] तदेषामस्तीति सनिःसाराः /

[००५|०६-००५|०७] सहेतुकत्वात् सवस्तुकाः /

[००५|०७] हेतुवचनः किल वस्तुशब्द इति वैभाषिचाः /

[००५|०७-००५|०८] इत्येते संस्कृतधर्मौअर्यायाः /

[००५|०८] त एव पुयः संस्कृता धरमाः /

[००५|०९] ये सास्रवा उपादानस्कन्धास्ते (१-८अ-८ब्१)

[००५|१०] अतः किं दिद्धं /

[००५|१०-००५|११] य उपादानस्कन्धाः स्कन्धा अपि ते स्युः एव नोपादानस्कन्धाः /

[००५|११] अनास्रवाः संस्कारा इति तत्र उपादानानि क्लेशाः /

[००५|११-००५|१२] तत्संभूतत्वादुपादानस्कन्धाः //

[००५|१२] त्रुणतुपाग्निवत् / तद्धिधेयत्वाद्वा राजपुरूपवत् /

[००५|१२-००५|१३] उपादानानि वा तेभ्यः संभवन्तीति उपादानस्कन्धाः पुष्पफलवृक्षवत् /

[००५|१३-००५|१४] त एव सास्रवा धर्मा उच्यन्ते /

[००५|१५] सरणा अपि / (१-८ब्२)

[००५|१६] रण्सा हि क्लेशाः / आत्मपारव्यावाधनात् / स्तदनुशयितत्वात् सरणाः / सास्रववत् / पुनः

[००५|१७] दुःखं समुदयो लोको दृष्टिस्थानं भवश्च ते (१-८च्-८द्) // VAक्K_१.८ //

[००५|१८] आर्याणां प्रतिकूलत्वाद्दुःखम् / समुदेत्यस्माद् दुःखमिति समुदयः /

[००५|१८-००५|१९] लक्ष्यत इति लोकः /

[००५|१९] दृष्टिरस्मिंस्तिष्ठत्यनुशयनादिति दृष्टिस्थानम् / भवतीति भवः

[००५|२०] इत्येते सास्रवाणसं धर्माणामान्वर्थपर्यायाः

[००५|२१] पञ्च रूपादयः स्कन्धा इत्युक्तम् / तत्र

[००५|२२] रूपं पञ्चेन्द्रियाण्यर्थाः पञ्चाविज्ञप्तिरेव च / (१-९अ-९ब्)

[००५|२३] पञ्चेन्द्रियाणि चक्षुःश्त्रोत्रग्र्हाणजिह्वाकायेन्दरिया ण /

[००५|२३-००५|२४] पञ्चार्थास्तेषामेवचक्षुरादीनामिन्द्रियाणां यथास्वं ये पञ्च विषयाः रूपशब्दगन्धरसस्प्रष्टव्याख्याः /

[००५|२५] अविज्ञप्तिश्चेति / एतावान् रूपस्कन्धः

[००५|२६] तत्र य एते पञ्च रूपादयो ऽर्था उक्ताः /

[००५|२७] तद्विज्ञानाश्रया रूपप्रसादाश्चक्षुरादयः (१-९च्-९द्) // VAक्K_१.९ //

[००६|०१-००६|०२] रूपशब्दगन्धरसस्प्रष्टव्यविज्ञानानामाश्रयभूता ये पञ्च रूपात्मकाः प्रसादास्ते यथाक्रमं चक्षुःश्रोत्रघ्राणजिह्वाकाया वेदितव्याः /

[००६|०२-००६|०३] यथोक्तं भगवता ᳚चक्षुर्भिक्षो आध्यात्मिकमायतनं चत्वारि महाभूतान्युपादाय᳚ रूप प्रसाद इति विस्तरः /

[००६|०३-००६|०४] यान्येतानि चक्षुरादीन्युक्तनि तद्विज्ञानाश्रया रूपप्रसादाश्चक्षुरादयः /

[००६|०४-००६|०५] चक्षुर्विज्ञानाद्याश्रया इत्यर्थः /

[००६|०५] एवं कृत्वा प्रकरणग्रण्थो ऽप्यनुवृत्तो भवति / ᳚चक्षुः कतमत् /

[००६|०५-००६|०६] चक्षुर्विज्ञानाश्रयो रूपप्रसाद᳚ इति विस्तरः /

[००६|०६] निर्द्दिष्टानि पञ्चेन्द्रियाणि /

[००६|०७] अर्थाः पञ्चा निर्द्देश्याः / तत्र तावत्]

[००६|०८] रूपं द्विधा

[००६|०९] वर्णः संस्थानं च / तत्र वर्णश्चतुर्विधो नीलादिः / तद्भेदा अन्ये /

[००६|०९-००६|१०] सम्स्थानमष्टविधं दीर्घदि विसातान्तम् /

[००६|१०] तदेव रूपायतनं पुनरुच्यते /

[००६|११] विम्शतिधा

[००६|१२-००६|१३] तद्यथा नीलं पीतं लोहितमवदातं दीर्घं ह्रस्वं वृत्तं परिमण्डलं उन्नतमवनतं सातं विसातं अभ्रं धूमो रजो महिका च्छाया आतपः आलोकः अन्धकारमिति /

[००६|१३-००६|१४] केचिन्नभश्चैकवर्णमिति एकविंशतिं संपठन्ति /

[००६|१४] तत्र सातं समस्थानम् / विसातं विषम स्थानम्ल् महिका नीहारः / आतपः सूर्यप्रभा /

[००६|१४-००६|१५] आलोकः चन्द्रतारकाग्न्योषधिमणीनं प्रभा /

[००६|१६] छाया यत्र रूपाणां दर्शनम् / विपर्ययादन्धकारम् /

[००६|१६-००६|१७] शेषं सुगमत्वान्न विपञ्चितम् /

[००६|१७] अस्ति रूपायतनं वर्णतो विद्यते न संस्थानतः

[००६|१७-००६|१८] नीलपीतलोहितवदातच्छायातपालोकान्धकाराख्यम् /

[००६|१८] अस्ति संस्थानतो न वर्णतः /

[००६|१८-००६|१९] घादीनां प्रदेषः कायविज्ञप्तिस्वभावः /

[००६|१९] अस्त्युभयथा / परिशिष्टं रूपायतनम् /

[००६|१९-००६|२०] आतपालोकावेव वर्णतो विद्येते इत्यपरे /

[००६|२०] ᳚दृश्यते हि नीलादीनं दीर्घादिपरिच्छेद᳚ इति /

[००६|२१] कथं पुनरेकं द्रव्यमुभयथा विद्यते / अस्त्युभयस्य तत्र प्रज्ञानात् /

[००६|२१-००६|२२] ज्ञानार्थो ह्येष विदिर्न सत्तार्थः /

[००६|२२] कायविज्ञप्तावपि तर्हि प्रसङ्गः / उक्तं रूपायतनं //

[००६|२३] शब्दस्त्वष्टविधः /

[००६|२४] उपात्तानुपात्तमहाभूतहेतुकः सत्त्वासत्त्वाख्यश्चेति चतुर्विधः /

[००६|२४-००६|२५] पुनर्मनोज्ञामनोज्ञभेदादष्टविधो भवति /

[००६|२५-००६|२६] तत्रोपात्तमहाभूतहेतुको यथा हस्तवाक्छब्दः /

[००६|२६] अनुपात्तमहाभुतहेतुको यथा वायुवनस्पतिनदीशब्दः /

[००६|२६-००६|२७] सत्त्वाख्यो वाग्विज्ञप्तिषब्दः /

[००६|२७] असत्त्वाख्यो ऽन्यः

[००६|२७-००६|२८] उपात्तानुपात्तमहाभूतहेतुको ऽप्यस्ति शब्द इत्यपरे /

[००६|२८] तद्यथा हस्तमृदङ्गसंयोगज इति /

[००६|२८-००७|०१] स तु यथैकौ वर्णपरमाणुर्न भूतचतुष्कद्वयमुपादायेष्यते तथा नैवैष्टव्य इति /

[००७|०१] उक्तः शब्दः //

[००७|०२] रसः /

[००७|०३] षोढ

[००७|०४] मधुराम्ललवणकटुकतित्तकषायभेदात् /

[००७|०५] चतुर्विधो गन्धः

[००७|०६] सुगन्धदुर्गन्धयोः समविषमगन्धत्वात् / त्रिविधस्तु शास्त्रे /

[००७|०६-००७|०७] ᳚सुगन्धो दुर्गन्धः समगन्ध᳚ इति /

[००७|०८] स्पृश्यमेकादशात्मद्कम् // VAक्K_१.१० //

[००७|०९] स्प्रष्टव्यमेकादशद्रव्यस्वभावम् /

[००७|०९-००७|१०] चत्वारि महाभूतानि श्लक्ष्णत्वं कर्कशत्वं गुरुत्वं लघुत्वं शीतं जिघत्सा पिपासा चेति /

[००७|१०] तत्र भूतानि पश्चाद्वक्ष्याम्ः /

[००७|१०-००७|११] श्लक्ष्णत्वं मृदुता /

[००७|११] कर्कशत्वं परुषता / गुरुत्वं येन भावास्तुल्यन्ते / लघुत्वं विपर्ययात् /

[००७|११-००७|१२] शीतमुष्णाभिलाषकृत् /

[००७|१२] जिघत्सा भोजनाभिलाषकृत् / कारणे कार्योपचारात् / यथा

[००७|१३-००७|१४] ᳚बुद्धानां सुख उत्पादः सुखा धर्मस्य देशना / सुखा सङ्घस्य सामग्री समग्राणां तपः सुखं᳚ // इति /

[००७|१५] तत्र रूपधातौ जिघत्सापिपासे न स्तः / शेषमस्ति

[००७|१५-००७|१६] यद्यपि तत्र वस्त्राण्येकशो न तुल्यन्ते सञ्चितानि पुनस्तुल्यन्ते /

[००७|१६] शीतमुपघातकं नास्ति /

[००७|१६-००७|१७] अनुग्राहकं किलास्ति /

[००७|१८-००७|१९] यदेतद्बहुविधं रूपमुक्तं तत्र कदाचिदेकेन द्रव्येण चक्षुर्विज्ञानमुत्पद्यते यदा तत्प्रकारव्यवच्छेदो भवति /

[००७|१९] कदाचिद् बहुभिर्यदा न व्यवच्छेदः /

[००७|१९-००७|२०] तद्यथा सेनाव्यूहमनेकवर्णसंस्थानं मणिसमूहं च दूरात् पश्यतः /

[००७|२०] एवं श्रोत्रादिविज्ञानं वेदितव्यं /

[००७|२१] कायविज्ञानं तु परं पञ्चभिः स्प्रष्टव्यैरुत्पद्यत इत्येके /

[००७|२१-००७|२२] चतुर्भिर्महाभूतैरेकेन च श्लक्ष्णत्वादिना /

[००७|२२] सर्वैरेकादशभिरित्यपरे /

[००७|२२-००७|२३] ननु चैवं समस्तालम्बनत्वात् सामान्यविषयाः पञ्च विज्ञानकायाः प्राप्नुवन्ति न स्वलक्षणविषयाः /

[००७|२३-००७|२४] आयतनस्वलक्षणं प्रत्येते स्वलक्षणविषया इष्यन्ते न द्रव्यस्वलक्षणमित्यदोषः /

[००७|२५] इदं विचार्यते /

[००७|२५-००७|२६] कायजिह्वेन्द्रिययोर्युगपद् विषयप्राप्तौ सत्यां कतरद् विज्ञानं पूर्वमुत्पद्यते /

[००७|२६] यस्य विषयः पटीयान् /

[००७|२६-००७|२७] समप्राप्ते तु विषये जिह्वाविज्ञानं पूर्वमुत्पद्यते /

[००७|२७] भोक्तुकामतावर्जितत्वात्सस्न्ततेः /

[००७|२७-००७|२८] उक्ताः पञाचेन्द्रियार्थाः यथा च तेषां ग्रहणं /

[००७|२९] अविज्ञप्तिरिदानीं वक्तव्या / सेयमुच्यते

[००८|०१-००८|०२] विक्षिप्ताचित्तकस्यापि यो ऽनुबण्धः शुभाशुभः / महाभूतान्युपादाय स ह्यविज्ञप्तिरुच्यते // VAक्K_१.११ //

[००८|०३] विक्षिप्तचित्तकस्येति तदन्यचित्तस्यापि //

[००८|०३-००८|०४] अचित्तकस्यापीत्यसंज्ञिनिरोधसमापत्तिसमापन्नस्यापि /

[००८|०४] अपिशब्देनाविक्षिप्तसचित्तस्यापीति विज्ञायते /

[००८|०५] यो ऽनु बन्ध इति यः प्रवाहः / शुभाशुभ इति कुशलाकुशलः /

[००८|०५-००८|०६] कुशलाकुशले प्राप्तिवाहो ऽप्यस्तीदृश इति तद्विशेषणार्थमुच्यते महाभूतान्युपादायेति /

[००८|०७] हेत्वर्थ उपादायार्थ इति वैभाषिकाः / जननादिहेतुभावात् /

[००८|०७-००८|०८] स ह्यविज्ञप्तिरिति हिशब्दस्तन्नामकरणविज्ञापनार्थः /

[००८|०८-००८|०९] रूपक्रियास्वभावापि सती विज्ञप्तिवत् परं न विज्ञापयतीत्यविज्ञप्तिः /

[००८|०९-००८|०९ उच्यत इति आचार्यवचनं दर्शयति /

[००८|०९-००८|१०] समासतस्तु विज्ञप्तिसमाधिसंभूतं कुशलाकुशलं रूपमविज्ञप्तिः /

[००८|११] महाभूतान्युपादायेत्युक्तानि कतमानि भूतानि /

[००८|१२] भूतानि पृथिवीधातुरप्तेजोवायुधातवः

[००८|१३] इत्येते चत्वारः स्वलक्षणोपादायरूपधारणाद् धातवश्चत्वारि महाभूतान्य् उच्यन्ते /

[००८|१४] महत्त्वमेषां सर्वान्यरूपाश्रयत्वेनौदारिकत्वात् /

[००८|१४-००८|१५] अथ वा तदुद्भूतवृत्तिषु पृथिव्यप्तेजोवायुस्कन्धेष्वेषां महास्ण्निवेशत्वात् /

[००८|१५-००८|१६] ते पुनहेते धातवः कस्मिन् कर्मणि संसिधाः किंस्वभावाश्चेत्याह

[००८|१७] धृत्यादिकर्मसंसिद्धाः

[००८|१८] धृतिसंग्रहपक्तिव्यूहनकर्मस्वेते यथाक्रमं संसिद्धाः पृथिव्यप्तेजोवायुधातवः /

[००८|१८-००८|१९] व्यूहनं पुनर्वृद्धिः प्रसर्पणं च वेदितव्यम् /

[००८|१९] इदमेषां कर्म / स्वभावस्तु यथाक्रमं

[००८|२०] खरस्नेहोस्णतेरणाः // VAक्K_१.१२ //

[००८|२१] खरः पृथिवीधातुः / स्नेहो ऽब्धातुः / उष्णता तेजोधातुः /

[००८|२२] ईरणा वायुधातुः / ईर्यते ऽनया भूतस्रोतो देशान्तरोत्पादनात् प्रदीपेरणवदितीरणा /

[००८|२३] ᳚वायुधातुः कतमो लघुसमुदीरणत्वम्᳚ इति प्रकारणेषु निर्दिष्टं सूत्रे च /

[००८|२३-००८|२४] तत्तु लघुत्वमुपादाय रूपमप्युक्तं प्रकरणेषु /

[००८|२४-००८|२५] अतो य ईरणास्वभावो धर्मः स वायुरिति कर्ंअणा ऽस्य स्वभावो ऽभिव्यक्तः /

[००८|२६] कः पुनः पृथिव्यादिनां पृथिवीधात्वादीनां च विशेषः /

[००९|०१] पृथिवी वर्णसंस्थानमुच्यते लोकसंज्ञया / [००९|०२] तथा हि पृथिवीं दर्शयन्तो वर्णं संस्थानं च दर्शयन्ति / यथा पृथिवी एवं

[००९|०३] आपस्तेजश्च

[००९|०४] वर्णसंस्थानमेवोच्यते लोकसंज्ञया /

[००९|०५] वायुस्तु धातुरेव

[००९|०६] य एव तु वायुधातुः स एव लोके वायुअरित्युच्यते /

[००९|०७] तथपि च // VAक्K_१.१३ //

[००९|०८] यथा पृथिवी वर्णसंस्थानमुच्यते लोकसंज्ञया तथ वायुअरपि /

[००९|०८-००९|०९] नीलिका वात्या मण्डलिका वात्येति //

[००९|१०] कस्मात् पुनरयमविज्ञप्तिपर्यन्तो रूपस्कन्ध इत्युच्यते / रौपणात् /

[००९|१०-००९|११] उक्तं भगवता ᳚रूप्यते रुप्यत इति भिक्षवस्तस्माद्रूपोपादानस्दन्ध इत्युच्यते //

[००९|११-००९|१२] केन रुप्यते /

[००९|१२] पाणिस्पर्शेनापि स्पृष्टो रूप्यत᳚ इति विस्तरः / रूप्यते बाध्यत इत्यर्थः /

[००९|१३] तथा ह्यर्थवर्गीयेषूक्तम्

[००९|१४-००९|१५] ᳚तस्य चेत् कामयानस्य च्छन्दजातस्य देहिनः / ते कामा न समृध्यन्ति शल्यविद्ध इव रूप्यते //᳚

[००९|१६] रूपस्य पुनः का बधना / विपरिणामोत्पादना /

[००९|१६-००९|१७] प्रतिघातो रूपेणेत्यपरे /

[००९|१७] परमाणुरूपं तर्हि रूपं न प्राप्नोत्यरूपणात् /

[००९|१७-००९|१८] न वै परमाणुरूपमेकं पृथग् भूतमस्ति /

[००९|१८] सञ्घातस्थं तु तद् रूप्यत एव /

[००९|१८-००९|१९] अतीतानागतं तर्हि रूपं न प्राप्नोति /

[००९|१९] तदपि रूपितं रूपयिष्यमाणं तज्जातीयं चेति रूपमिन्धनवत् /

[००९|१९-००९|२०] अविज्ञप्तिस्तर्हि न प्राप्नोति /

[००९|२०] सापि विज्ञप्तिरूपणाद् रूपिता भवति /

[००९|२०-००९|२१] वृक्षप्रचलने च्छायाप्रचलनवत् /

[००९|२१] नाविकारात् /

[००९|२१-००९|२२] विज्ञप्तिनिवृत्तौ चाविज्ञप्तिनिवृत्तिः स्याद् वृक्षाभावे च्छाया ऽभाववत् /

[००९|२२-००९|२३] आश्रयभूतरूपणादित्यपरे एवं तर्हि चक्षुर्विज्ञानादीनामप्याश्रयरूपणात् रूपत्वप्रसङ्गः /

[००९|२३] विषमो ऽयमुपन्यासः /

[००९|२३-००९|२४] अविज्ञप्तिर्हि च्छायेव वृक्षं प्रभेव मणिं भूतान्याश्र्त्य वर्त्तते /

[००९|२४-००९|२५] न त्वेवं चक्षुरादीन्याश्रित्य वर्त्तन्ते चक्षुर्विज्ञानादीनि केवलं तूत्पत्तिनिमिक्तमात्रं तानि तेषां भवन्तीति /

[००९|२५-००९|२६] इदं तावदवैभाषिकीयं वृक्षमाश्रित्य च्छाया वर्त्तते मणिं चाश्रित्य प्रभेति /

[००९|२६-०१०|०१] च्छायादिवर्णपरमाणूनां प्रत्येकं स्वभूतचतुष्काश्रितत्वाभ्युपगमात् /

[०१०|०१] सत्यपि च तदाश्रितत्वे च्छायाप्रभयोर्नाविज्ञप्तिस्तथैवाश्रिता / युज्यते /

[०१०|०२] निरुद्धेष्वपि अविज्ञ प्त्याशयेषु महाभूतेषु तस्या अनिरोधो ऽभ्युपगम्यते /

[०१०|०२-०१०|०३] अतो न भवत्येष परिहारः /

[०१०|०३-०१०|०४] अन्ये पुनरत्र परिहारमाहुः चक्षुर्विज्ञानादीनामाश्रयो भेदं गतः /

[०१०|०४] कष्चिद्रूप्यते चक्षुरादिः कश्चिन्न रूप्यते यथा मनः /

[०१०|०५] न त्वेवमविज्ञप्तिः /

[०१०|०५-०१०|०६] तस्मादसमानः प्रसङ्गः इत्यत उपपन्नमेतदाश्रय रूपणाद्रूपमिति /

[०१०|०७] य एव रूपस्कन्धस्वभावा उक्ताः

[०१०|०८] इन्द्रियार्थस्त एवेष्टा अशायतनधातवः /

[०१०|०९] आयतनव्यवस्थायां दशायतनानि /

[०१०|०९-०१०|१०] चक्षुरायतनं रूपायतनं यावत् कायायतनं स्प्रष्टव्यायतनमिति /

[०१०|१०-०१०|११] धातुव्यवस्थायां त एव दशधातवश्चक्षुर्छातू रूपधातुर्यावत् कायधातुः स्प्रष्टव्यधातुरिति /

[०१०|११] उक्तो रूपस्कन्धस्तस्य चायतनव्यवस्थानम् /

[०१०|१२=०१०१२] वेदनादयो वक्तव्यः /

[०१०|१२] तत्र

[०१०|१३] वेदना ऽनुभवः

[०१०|१४] त्रिविधो ऽनुभवो वेदनास्कन्धः / सुखो दुःखो , दुःखासुखश्च /

[०१०|१४-०१०|१५] स पुनर्भिद्यमानः षड् वेदनाकायाः चक्षुःसंस्पर्शजा वेदना यावम्वनःसंस्पर्शजा वेदनेति /

[०१०|१६] संज्ञा निमित्तोद्ग्रहणात्मिका // VAक्K_१.१४ //

[०१०|१७-०१०|१८] यावन्नीलपीतदीर्घह्रस्वस्त्रिपुरुषमित्रमित्रसुखदुःखादिनिमित्तोद्ग्रहणमसौ संज्ञास्कन्धः /

[०१०|१८] स पुनर्भिद्यमानः षट्संज्ञाकाया वेदनावत् //

[०१०|१९] चतुर्भ्यो ऽन्ये तु संस्कारस्कन्धः

[०१०|२०] रूपवेदनासंज्ञाविज्ञानेभ्यश्चतुब्ब्र्यो ऽन्ये तु संस्काराः संस्कारस्कन्धः/

[०१०|२०-०१०|२१] भगवता तु सूत्रे षट् चेतनाकाया इत्युक्तं प्राधान्यात् /

[०१०|२१-०१०|२२] सा हि कर्मस्वरूपत्वादभिसंस्करणे प्रधाना /

[०१०|२२-०१०|२३] अत एवोक्तं भगवता ᳚संस्कृतमभिसंस्करोति /

[०१०|२३] तस्मात् संस्कारा उपादानस्कन्ध इत्य् उच्यत᳚ इति

[०१०|२३-०१०|२५] अन्यथा हि शेषाणां चैतसिकानां विप्रयुक्तानां च संस्काराणां स्कन्धासंग्रहाद्दुःखसमुदयसत्यत्वं न स्यादिति परिज्ञापरिहाणे अपि न स्याताम्/

[०१०|२५-०१०|२६] उक्तं च भगवता ᳚नाहमेकधर्ममपि अनभिज्ञायापरिज्ञाय दुःखस्यान्तक्रियां वदामीति /

[०१०|२६] एवमप्रहाये᳚ त्युक्तम् /

[०११|०१] तस्मादवश्यमेषां संस्कारस्कन्धसंग्रहो ᳚भ्युपगन्तव्यः /

[०११|०२] एते पुनस्त्रयः /

[०११|०३] वेदनासंज्ञासंस्कारस्कन्धाः आयतनधातुव्यवस्थायां

[०११|०४] धर्मायतनधात्वाख्याः सहाविज्ञप्त्यसंस्कृतैः // VAक्K_१.१५ //

[०११|०५] इत्येतानि सप्त द्रव्याणि धर्मायतनं धर्मधातुश्चेत्याख्यायन्ते /

[०११|०६] विज्ञानं प्रतिविज्ञप्तिः

[०११|०७] विषयं विषयं प्रति विज्ञप्तिरुपलब्धिर्विज्ञान स्कन्ध इत्युच्यते /

[०११|०७-०११|०८] स पुनः षड् विज्ञानकायाः चक्षुर्विज्ञानं यावन्मनोविज्ञानमिति /

[०११|०८-०११|०९] य एष विज्ञानस्कन्ध उक्त आयतनव्यवस्थायां

[०११|१०] मन आयतनं च तत् /

[०११|११] धातुव्यवस्थायां स एव

[०११|१२] धातवः सस्प्त च मताः

[०११|१३] कतमे सप्त /

[०११|१४] षड् विज्ञानान्यथो मनः // VAक्K_१.१६ //

[०११|१५] चक्षुर्विज्ञानधातुर्यावन्मनोविज्ञानधातुमनोधातुश्च /

[०११|१५-०११|१६] एवमत्र पञ्च स्कन्धा द्वादशायतनानि अष्टादश धातवो निर्द्दिष्टा भवण्ति /

[०११|१६-०११|१७] अविज्ञप्तिवर्ज्यो रूपस्कन्धो दशायतनानि दश धतवः /

[०११|१७-०११|१८] वेदना दयः स्कन्धास्त्रयो ᳚विज्ञप्तिरसंस्कृतानि च धर्मायतनं धर्मधातुश्च विज्ञानस्कन्धो मन आयतनं षड् विज्ञानधातवो मनोधातुश्चेति //

[०११|१९] ननु च षड् विज्ञानकाया विज्ञानस्कन्ध इत्युक्तम् /

[०११|१९-०११|२०] अथ को ᳚यं पुनस्तेभ्यो ᳚न्यो मनोधातुः न खलु कश्चिदन्यः /

[०११|२०] किं नर्हि / तेषामेव

[०११|२१] षण्णामनन्तरातीतं विज्ञानं यद्धि तन्मनः /

[०११|२२] यद्यत्समनन्तरनिरुद्धं विज्ञानं तन्मनोधातुरित्युच्येत /

[०११|२२-०११|२३] तद्यथा स एव पुत्रो ᳚न्यस्य पिता भवति तदेव फलमन्यस्य बीजमिति /

[०११|२३-०११|२५] एवं तर्हि द्रव्यतः सप्तदश धातवो भवन्ति द्वादश वा षड्विज्ञानधातुमनोधातूनामितरेतरान्तर्भावादिति कस्मादष्टादाश व्यवस्थाप्यन्ते /

[०११|२५] यद्यप्येवं तथापि

[०११|२६] षष्ठाश्रयप्रसिद्ध्यर्थ धातवो ᳚षादश् स्मृताः // VAक्K_१.१७ //

[०११|२७] पञ्चानां विज्ञानधातूनां चक्षुर्धात्वायतनादयः पञ्चाश्रयाः /

[०११|२८] षष्ठस्य मनोविज्ञानधातोराश्रयो ᳚न्यो नास्ति /

[०११|२८-०११|२९] अतस्तदाश्रयप्रसिद्धच्यर्थ मनोधातुरूपदिष्टः /

[०११|२९-०१२|०१] एवमाश्रयाश्रितालम्बनष्ट्कव्यवसथानादष्टादश धातवो भवन्तीति /

[०१२|०१] अर्हतस्तर्हि चरमं चित्तम् न मनो भविष्यति /

[०१२|०२] नहि तदस्ति यस्य तत्सस्मनन्तरातीतं स्यादिति / न /

[०१२|०२-०१२|०३] तस्यापि मनोभावेनावस्थितत्वात् /

[०१२|०३] अन्यकारणवैकल्यात्तु नोत्तरविज्ञानसंभूतिः //

[०१२|०४] तत्र स्कन्धैः सर्वसंस्कृतसंग्रहः /

[०१२|०४-०१२|०५] उपादानस्कन्धैः सर्वसास्रवाणामा यतनधातुभिः सर्वधर्माणाम् /

[०१२|०५] समासतस्तु ज्ञातव्यः

[०१२|०६-०१२|०७] सर्वसंग्रह एकेन स्कन्देह्नायतनेन च धातुना च

[०१२|०८] रूपस्कन्धेन मन आयतनेन धर्मधातुना च सर्वधर्माणां संग्रहो बोद्धव्यः /

[०१२|०८-०१२|०९] स खल्वेष संग्रहो यत्र क्वचिदुच्यमानो वेदितव्यः /

[०१२|१०] स्वभावेन

[०१२|११] न परभावेन / किम् कारणम् /

[०१२|१२] परभाववियोगतः // VAक्K_१.१८ //

[०१२|१३] वियुक्तो हि परभवेन धर्मः / तस्मान्न येन वियुक्तस्तेनैव संगृहीतो युज्यते /

[०१२|१३-०१२|१४] तद्यथा चक्षुरिन्द्रियं रूपस्कन्धेन चक्षुरायतनधातुभ्यां च दुःखसमुदयसत्याभ्यां च संगृहीतम् /

[०१२|१५] तत्स्वभावत्वात् / नान्यैः स्कन्धादिभिस्तद्भाव वियुक्तत्वात् /

[०१२|१५-०१२|१६] यस्त्वन्येनान्यस्य संग्रह उच्यते यथा संग्रहवस्तुभिः पर्षदां स हि कादाचित्कत्वात् सांकेतिको वेदितव्यः /

[०१२|१७] ननु चैकविंशत्या धातुभिर्भवितव्यम् / चक्षुषो द्वित्वात् श्रोत्रघ्राणयोश्च /

[०१२|१८] न भवितव्यम् / यस्मात् /

[०१२|१९-०१२|२०] जातिगोचरविज्ञानसामान्यादेकधातुता द्वित्वे ᳚पि चक्षुरदीनं

[०१२|२१] त्र जातिसामान्यमुभयोश्चक्षुःस्वभावत्वात् /

[०१२|२१-०१२|२२] गोचरसामान्यमुभयो रूपविषयत्वात् /

[०१२|२२] विज्ञानसामान्यमुभयोरेकचक्षुर्विज्ञानाश्रयत्वात् / तस्मदेक एव चक्षुर्धातुः /

[०१२|२३] एवं श्रोत्रघ्राणयोरपि योज्यम् /

[०१२|२४] शोभार्थं तु द्वयोद्भवः // VAक्K_१.१९ //

[०१२|२५] एकधातुत्वे ᳚पि तु चक्षुरादीनं द्वयोः संभव आश्रयस्य शोभार्थम् /

[०१२|२५-०१३|०१] अन्य था ह्येकचक्षुःश्रोत्राधिष्ठानैकनासिकाविलसंभवात् महद् वैरुप्यं स्यादिति /

[०१३|०२] उक्ताः स्कन्धायतनधातवः

[०१३|०३] इदं तु वक्तव्यं कः स्कन्धायतनधात्वर्थ इति /

[०१३|०४] राश्यायद्वारगोत्रार्थाः स्कन्धायतनधातवः /

[०१३|०५-०१३|०७] ऽयत् किञ्चिद्रूपमतीतानागतप्रत्युत्पन्नमाध्यात्मिबाह्यम् औदारिकं वा सूक्ष्मं वा हीनं वा प्रणीतं वा यद्वा दूरे अन्तिके तत्सर्वमैकध्यमभिसंक्षिप्य रूपस्कन्ध इति संख्यां गच्छती ति वचनात् सूत्रे राश्यर्थः स्कन्धार्थ इति सिद्धम् /

[०१३|०७-०१३|०८] तत्रातीतं रूपमनित्यतानिरुद्धम् /

[०१३|०८] अनागतमनुत्पन्नम् / प्रत्युत्पन्नमुत्पन्नानिरुद्धम् /

[०१३|०९] आध्यात्मिकं स्वासान्तानिकं बाह्यमन्यदायतनतो वा

[०१३|०९-०१३|१०] औदारिकं सप्रतिघं सूक्ष्ममप्रतिघमापेक्षिकं वा /

[०१३|१०] आपेक्षिकत्वादसिद्धमिति चेत् / न /

[०१३|१०-०१३|११] अपेक्षाभेदात् /

[०१३|११] यदपेक्ष्यौ दारिकं न जातु तदपेक्ष्य सूक्ष्मं पितापुत्रवत् / हीनं क्लिष्टम् /

[०१३|१२] प्रणितमक्लिष्टम् / दूरमतीतानागतम् / अन्तिकं प्रत्युत्पन्नम् /

[०१३|१२-०१३|१३] एवं यावत् विज्ञानम् /

[०१३|१३] अयं तु विशषः / औदारिकं पञ्चेन्द्रियाश्रयम् सूक्ष्मं मानसम् /

[०१३|१३-०१३|१४] भूमितो वेति वैभाषिकाः /

[०१३|१४] भदन्त आह औदारिकरूपं पञचेन्द्रियग्राह्यम् सूक्ष्ममन्यत् /

[०१३|१५] हीनममनापं प्रणीतं मनापम् / दूरमदृश्यदेशम् / अन्तिकं दृश्यदेशम् /

[०१३|१५-०१३|१६] अतीतादीनां स्वशब्देनाभि हितत्वात् /

[०१३|१६] एवम् वेदनादयो ऽपि वेदितव्याः /

[०१३|१७] दूरान्तिकत्वं तु तेषामाश्रयवशात् / औदारिकसूक्ष्मत्वं तु पूअर्ववदिति //

[०१३|१८] चित्तचैत्तायद्वारार्थ आयतनार्थः /

[०१३|१८-०१३|१९] निर्वचनं तु चित्तचैत्तानामायं तन्वन्तीति आयतनानि /

[०१३|१९] विस्तृण्वन्तीत्यर्थः / गोत्रार्थो धात्वर्थः /

[०१३|१९-०१३|२१] यथैकस्मिन् पर्वते बहून्ययस्ताम्ररूप्यसुवर्णादिगोत्रानि धातव उच्यन्ते एवम् एकस्मिन्नाश्रये सन्ताने वा अष्टादश गोत्राणि अष्टादश धातव उच्यन्ते /

[०१३|२१] आकरास्तत्र गोत्राण्युअच्यन्ते /

[०१३|२१-०१३|२२] त इमे चक्षुरादयः कस्याकराः /

[०१३|२२] स्वस्या जातेः / सभागहेतुत्वात् /

[०१३|२२-०१३|२३] असंस्कृतं तर्हि न धातुः स्यात् /

[०१३|२३] चित्तचित्तानां तर्हि जातिवाचको ᳚यं धातुशब्द इत्यपरे /

[०१३|२३-०१३|२४] अष्टादश्धर्माणां जातयः स्वभावा अष्टादश धातव इति /

[०१३|२४-०१३|२५] यदि राश्यर्थः स्कन्धार्थः प्रज्ञप्तिसन्तः स्कन्धाः प्राप्नुवन्ति /

[०१३|२५] अनेकद्रव्यसमूहत्वात् राशिपुद्गलवत् / न /

[०१३|२६] एकस्यापि द्रव्यपरमाणोः स्कन्धत्वात् / न तर्हि राश्यर्थः स्कन्धार्थ इति वक्तव्यम् /

[०१३|२७] न ह्येकस्यास्ति राशित्वमिति / कार्यब् हारोद्वहनार्थः स्कन्धार्थ इत्यपरे /

[०१३|२७-०१३|२८] प्रच्छेदार्थो वा /

[०१३|२८] तथाहि वक्तारो भवन्ति त्रिभिः स्कन्धकैर्देयं दास्याम इति / तदेतदुत्सूत्रम् /

[०१३|२९] सूत्रं हि राश्यर्थमेव ब्रवीति ᳚यत्किञ्चिद्रूपमतीतानागतप्रत्युत्पन्नमि᳚ति विस्तरः

[०१३|३०] प्रत्येकमतीतादिरूपस्य स्कन्धत्वं तत्र विज्ञाप्यते /

[०१३|३०-०१४|०१] सर्वमेतदतीतादि रूपमेकशो रूपस्कन्ध इति /

[०१४|०१] न शक्यमेवं विज्ञातुम् /

[०१४|०१-०१४|०२] ᳚तत्सर्वमैकध्यमभिसंक्षिप्ये᳚ति वचनात् / तस्माद्राशिवदेव स्कन्धाः प्रज्ञप्तिसन्तः

[०१४|०२-०१४|०३] रूपोईन्यपि तर्ह्यायतनानि प्रज्ञप्तिसन्ति प्राप्नुवन्ति /

[०१४|०३-०१४|०४] बहुनां चक्षुरादिपरमाणूनामायद्वार भावात् /

[०१४|०४] न /

[०१४|०४-०१४|०५] एकशः समग्राणां कारणभावात् विषयसहकारित्वाद्वा नेन्द्रियं पृथगायतनं स्यात् / ०१४०५-०१४०५] विभाषायां तूच्यते ᳚यद्याभिधर्मिकः स्कन्धप्रज्ञप्तिमपेक्षते /

[०१४|०६] स आह परमाणुरेकस्य धातोरेकस्यायतनस्यैकस्य स्कन्धस्य प्रदेशः /

[०१४|०६-०१४|०७] अथ नापेक्षते /

[०१४|०७] स आह / परमाणुरेको धातुरेकमायतनमेकः स्कन्ध᳚ इति /

[०१४|०७-०१४|०८] भवति हि प्रदेशे ᳚पि प्रदेशिवदुपचारो यथा पट्टैअकदेशे दग्धे पटो दग्ध इति /

[०१४|०९] किर्थं भगवान् स्कन्धादिमुधेन त्रिविधां देशनामारभते / आह / विनेयानां

[०१४|१०] मोहेन्द्रियरुचित्रैधात्तिस्रः स्कन्धादिदेशनाः // VAक्K_१.२० //

[०१४|११] त्रयः प्रकारास्त्रैधम् / त्रिप्रकारः किल सत्त्वानां मोहः /

[०१४|११-०१४|१२] केचिच्चैत्तेषु संमूढाः पिण्डात्मग्रहणतः /

[०१४|१२] केचिद्रूप एव / केचिद्रूपचित्तयोः / इन्द्रियाण्यपि त्रिविधानि /

[०१४|१३] तीक्ष्णमध्यमृद्विन्द्रियत्वात् / रूचिरपि त्रिविधा /

[०१४|१३-०१४|१४] संक्षिप्तमध्यविस्तरग्रन्थरुचित्वात् /

[०१४|१४] तेषां यथाक्रमं तिस्रः स्कन्धायतनधातुदेशना इति //

[०१४|१५-०१४|१६] किम् पुनः कारणं चैतसिका एकत्र संस्कारस्कन्धनिक्षिप्ता वेदनासंज्ञे तु पृथक् स्कन्धीकृते इत्याह

[०१४|१७-०१४|१८] विवादमूलसंसारहेतुत्वात् क्रमकारणात् / चैत्तेभ्यो वेदनासंज्ञे पृथकस्क्न्धौ निवेशितौ // VAक्K_१.२१ //

[०१४|१९] द्वे विवादमूले / कामाध्यवसानं दृष्ट्यध्यवसानं च /

[०१४|१९-०१४|२०] तयोर्वेदनासंज्ञे यथाक्रमं प्रधानहेतू /

[०१४|२०-०१४|२१] वेदनास्वादवशाद्धि कामानभिष्वजन्ते विपरीतसंज्ञावशाच्च दृष्टीरिति /

[०१४|२१] संसारस्यापि ते प्रधानहेतू / वेदनास्वादगृद्धो हि विषर्यस्तसंज्ञः संसरति /

[०१४|२२-०१४|२३] यच्च स्कन्धक्रमे कारणमुपदेक्ष्यमाणं ततो ऽपि क्रमकारणादनयोः पृथक्स्कन्धीकरणं वेदितव्यम् /

[०१४|२३] एतच्च त्रेधो पपादयिष्यामः /

[०१४|२४] स्कन्धेष्व संस्कृतं नोक्तमर्थायोगात्

[०१४|२५] तद्धि स्कन्धेषूच्यमानं न तावदेतेष्वेवान्तर्णेतुं शक्यते अर्थायोगात् /

[०१४|२५-०१५|०१] नहि तद्रूपं नापि यावद्विज्ञानमिति /

[०१५|०१] नचापि षष्ठः स्कन्धो वक्तुं शक्यते / कुतः / अर्थायोगात् /

[०१५|०२] ᳚राश्यर्थो हि स्कन्धार्थ᳚ इत्युक्तम् /

[०१५|०२-०१५|०३] नचासंस्कृतमतीतादिभेदभिन्नं रूपादिवद्यतस्तत्सर्वमैकध्यमभिसंक्षिप्यासंस्कृतस्कन्ध इति संख्यां गच्छेत् /

[०१५|०३-०१५|०४] संक्लेशवस्तुज्ञापनार्थं खलूपादानस्कन्धवचनं संक्लेशव्यवदानवस्तुज्ञापनार्थं स्कन्धवचनं /

[०१५|०४-०१५|०५] नचोभयथा ᳚प्यसंस्कृतमित्यर्थायोगान्न तेशु व्यवस्थापितम् /

[०१५|०५-०१५|०६] यथा घटोपरमो न घट एवं स्कन्धोपरमो न स्कन्धो भवितुमर्हतीत्यपरे /

[०१५|०६-०१५|०७] तेषां धात्वायतनेष्वप्येष प्रसङ्गः /

[०१५|०७] उक्तः स्कन्धानामन्यः प्रकारः //

[०१५|०८] क्रमः पुनः /

[०१५|०९] यथौदारिकसंक्लेशभाजनाद्यर्थधातुतः // VAक्K_१.२२ //

[०१५|१०] रूपं हि सप्रतिघत्वात्सर्वौदारिकम् / अरुपिणां वेदना प्रचारौदारिकतया /

[०१५|१०-०१५|११] तथा हि व्यपदिशन्ति हस्ते मे वेदना पादे मे वेदनेति /

[०१५|११] द्वाभ्यां चौ दारिकतरा संज्ञा /

[०१५|११-०१५|१२] विज्ञानात्संस्कारा इत्यतो यदौदारिकतरं तत्पूर्वमुक्तम् /

[०१५|१२-०१५|१३] अथवा अनादिमति संसारे स्त्रीपुरुषा अन्योन्यं रूपाभिरामास्ते च वेदनास्वादगर्द्धात् /

[०१५|१३] तद्गर्द्धः संज्ञाविपर्यासात् /

[०१५|१४] तद्विपर्यासः क्लेशैश्चित्तं अच तत्संक्लिष्टमिति यथासंक्लेशं च क्रमः /

[०१५|१४-०१५|१५] भाजनाद्यर्थेन वा /

[०१५|१५] भजनभोजनव्यञ्जनकर्त्तृ भोक्तृभूता हि रूपादयः स्कन्धाः / धातुतो वा /

[०१५|१६] कामगुणरूपप्रभावितो हि कामधातुः / वेदनाप्रभावितानि ध्यानानि /

[०१५|१६-०१५|१७] संज्ञाप्रभाविताः त्रयः आरूप्याः /

[०१५|१७] संस्कारमात्रप्रभावितं भवाग्रम् /

[०१५|१७-०१५|१८] एता एव विज्ञानस्थितयः तासु च प्रतिष्ठितं विज्ञानमिति क्षेत्रबिजसंदर्शनार्थः स्कन्धानुक्रमः /

[०१५|१८-०१५|१९] अत एव पञ्चस्कन्धा नाल्पीयांसो न भूयांसः /

[०१५|१९-०१५|२०] अत एव च क्रमकारणाद्वेदनासंज्ञे संस्कारेभ्यः पृथक स्कन्धीकृते /

[०१५|२०-०१५|२१] यत एते औदारिकतरे संक्लेशानुक्रमहेतू भाजनव्यञ्जनभूते तत्प्रभावितं च धातुद्वयमिति //

[०१५|२२] आयतनधातूनां षण्णां चक्षुरादीनामनुक्रमो वक्तव्यः /

[०१५|२३] तद्वशेनैव हि तद्विषयविज्ञानानां क्रमः / तेषां च पुनः षण्णां /

[०१५|२४] प्राक् पञ्च वार्त्तमार्थ्यात्

[०१५|२५] चक्षुरादीनि पञ्च वर्त्तमानविषयत्वात् पूर्वमुक्तानि / मनस्त्वनियतविषयम्

[०१५|२५-०१६|०१] किञ्चिद्वर्त्तमानविषयं किञ्चित् व्यध्वानध्रविषयम् /

[०१६|०२] भौतिकार्थ्याच्चतुष्टयम् /

[०१६|०३] प्रागिति वर्त्तते / पञ्चानां पुनश्च्त्वारि पूर्वमुक्तानि / भौतिकविषयत्वात् /

[०१६|०३-०१६|०४] कायस्य त्वनियतो विषयः

[०१६|०४] कदाचिद् भूतानि कदाचिद् भौतिकम् कदाचिदुभयम् /

[०१६|०५] दूराशुतरवृत्त्या ऽन्यत्

[०१६|०६] शेषं पुनरितस्माद् यथायोगं दूराशुतरवृत्त्या पूर्वमुक्तम् / चक्षुःश्रोत्रं हि दूरविषयम् /

[०१६|०७] तत् पूर्वमुक्तं द्वयात् / तयोरपि चक्षुषो दूरतरे वृत्तिः /

[०१६|०७-०१६|०८] पश्यतो ऽपि दूरान्नदीं तच्छब्दाश्रवणादतस्तत् पूर्वमुक्तम् /

[०१६|०८] घ्राणस्य तु नास्ति दूरे वृत्तिः / जिह्वायाश्च /

[०१६|०९] तयोराशुतरवृत्तित्वात् घ्राणं पूर्वमुक्तमप्राप्तस्यैव जिह्वा भोज्यस्य गन्धग्रहणात् /

[०१६|१०] यथास्थानं क्रमो ऽथवा // VAक्K_१.२३ //

[०१६|११] अथवा अस्मिन् शरीरे चक्षुषो ऽधिष्ठानमुपारिष्टात् निविष्टम् / तस्मादधः श्रोत्रस्य /

[०१६|१२] तस्मादधो घ्राणस्य / तस्मात् जिह्वायाः तक्याः स्यास्य बहुल्येन /

[०१६|१२-०१६|१३] मनः पुनस्तान्येव निश्रितमदेशस्थं चेति यथास्थानमेषां क्रमः स्यात् /

[०१६|१४] किं पुनः कारणं दशस्वायतनेषु रूपस्कन्धसंगृहीतेष्वेकं रूपायतनमुच्यते /

[०१६|१४-०१६|१५] सर्वेषु च धर्मस्वभवेष्वेकं धर्मायतनमित्याह

[०१६|१६-०१६|१७] विशेषणार्थं प्राधान्याद्बहुधर्माग्रसंग्रहात् / एकमायतनं रूपमेकं धर्माख्यमुच्यते // VAक्K_१.२४ //

[०१६|१८] कथं विशेषणार्थम् /

[०१६|१८-०१६|१९] यथा गम्येत प्रत्येकमेषां दशानामायतनत्वं विषयविषयित्वेन व्यवस्थानं न समस्तानामिति /

[०१६|१९-०१६|२०] चक्षुरादिभिश्च विशेषितैर्यन्न चक्षुरादिसंज्ञकं रूपं च तद्रूपकयातनं ज्ञास्यत इत्यस्य पुनर्नामान्तरं नोच्यते /

[०१६|२०-०१६|२१] अथवा रूपायतनस्य प्राधान्यात् /

[०१६|२१] तद्धि सप्रतिघत्वाच्च / पाण्यादिसंस्पर्शैः स्पृष्टं रूप्यते /

[०१६|२२] सनिदर्शनत्वाच्च /

[०१६|२२-०१६|२३] इदमिहामुत्रेति निरूपणात् लोके ऽपि च तद्रूपमिति प्रतीतं नान्यानि /

[०१६|२३] विशेषणार्थमेव चैकं धर्मायतनमुक्तं न सर्वाणि /

[०१६|२३-०१७|०१] अपि चात्रबहूनां धर्माणां संग्रहो वेदनादीनाम् /

[०१७|०१] अतः सामान्येनाभिधानं क्रियते धर्मशब्देन / [०१७|०२] अग्रस्य च निर्वाणधर्मस्यात्र संग्रहो नान्येष्विति /

[०१७|०२-०१७|०३] विंशतिप्रकारत्वेनौदारिकत्वान्मांस दिव्यार्यप्रज्ञाचक्षुस्त्रयगोचरत्वाच्चैकं रूपायतनमित्यपरे //

[०१७|०४-०१७|०५] अन्यान्यपि स्कन्धायतनधातुसंशब्दितान्युपलभ्यन्ते सूत्रेषु तेषां किंएभिरेव संग्रहो वेदितव्य आहोस्विद्व्यतिरेकः

[०१७|०५] एभिरेव संग्रहो न व्यतिरेकः / तत्र तावत्

[०१७|०६-०१७|०७] धर्मस्कन्धसहस्राणि यान्यशीतिं जगौ मुनिः / तानि वाङ्नाम वेत्येषां रूपसंस्कारसंग्रहः // VAक्K_१.२५ //

[०१७|०८] येषां वाक्स्वभावं बुद्धवचनं तेषां तानि रूपस्कन्धसंगृहीतानि /

[०१७|०९] येषां नामस्वभावं तेषां संस्कारस्कन्धेन //

[०१७|१०] किं पुनर्धर्मस्कन्धस्य प्रमाणम् /

[०१७|११] शास्त्रप्रमाण इत्येके

[०१७|१२] एके तावत् आहुर्धर्मस्कन्धसंज्ञकस्यैवाभिधर्मशास्त्रस्यास्य ओप्रमणमिति /

[०१७|१२-०१७|१३] तच्च षट्सहस्राणि /

[०१७|१३] अपरे पुनराहुः

[०१७|१४] स्कन्धादीनं कथैकशः /

[०१७|१५-०१७|१७] स्कन्धायतनधातुप्रतीत्यसमुत्पादसत्याहारध्यानाप्रमाणारूप्यविमोक्षाभिभ्वायतनकृत्स्नायतनबोधिपाक्षिकाभिज्ञाप्रतिसंवित्प्रणिधिज्ञानारणादीनां कथा प्रात्येकं धर्मस्कन्ध इति /

[०१७|१८] चरितप्रतिपक्षस्तु धर्मस्कन्धो ऽनुवर्णितः // VAक्K_१.२६ //

[०१७|१९] एवं तु वर्णयन्त्यशीतिश्चरितसहस्रणि सत्त्वानाम् / रागद्वेषमोहमानादिचरितभेदेन /

[०१७|२०] तेषां प्रतिपक्षेण भगवता ऽशीतिर्धर्मस्कन्धसहस्राण्युक्तानि /

[०१७|२०-०१७|२१] यथैतान्यशीतिर्धर्मस्कन्धसहस्राण्येष्वेव पञ्चस्कन्धेषु ओप्रतिपादितानि /

[०१७|२२-०१७|२३] तथा ऽन्ये ऽपि यथायोगं स्कन्धायतनधातवः / प्रतिपाद्या यथोक्तेषु संप्रधार्य स्वलक्षणम् // VAक्K_१.२७ //

[०१७|२४-०१७|२६] ये ऽप्यन्ये स्कन्धायतनधातवः सूत्रान्तरेषूक्तास्ते ऽप्येष्वेव यथोक्तेषु स्कन्धादिषु प्रतिओपाद्याः स्वं स्वं लक्षणमेषां यथाविहितमस्मिंअच्छास्त्रे संप्रधर्य /

[०१७|२६-०१८|०२] तत्र तावत् पञ्चानां शीलसमाधिप्रज्ञाविमुक्तिज्ञानदर्शनस्कन्धानां शीलस्कन्धो रूपस्कन्धेन संगृहीतः /

[०१८|०२-०१७|०२] शेषाः संस्कारस्कन्धेन /

[०१८|०२-०१८|०३] दशानां कृत्स्नायतनानामष्टावलोभस्वभावत्वाद्धर्मायतनेन /

[०१८|०३] सपरिवाराणि तु पञ्चस्कन्धस्वभावत्वान्मनोधर्मायतनाभ्याम् /

[०१८|०४] तथा ऽभिभ्वायतनानि /

[०१८|०४-०१८|०५] आकाशविज्ञानानन्त्यायतनकृत्स्ने चत्वारि चाकाशानन्त्यायतनादीनि चतुःस्कन्धस्वभावत्वात् मनोधर्मायतनाभ्याम् /

[०१८|०५-०१८|०६] पञ्च विमुक्त्यायतनानि प्रज्ञास्वभावत्वाद्धर्मायतनेन /

[०१८|०६] सपरिवाराणि तु शब्दो मनोधर्मायतनैः /

[०१८|०७] द्वयोरायतनयोरसंज्ञिसत्त्वा दशभिरायतनैर्गन्धर्सायतनाभावात् /

[०१८|०७-०१८|०८] नैवसंज्ञानासंज्ञायतनोपगा मनोधर्मायतनाभ्याम् /

[०१८|०८] एवं बहुधातुके ऽपि द्वाषष्टिर्धातवो देशिताः /

[०१८|०८-०१८|०९] तेषां यथायोगं संग्रहो वेदितव्यः //

[०१८|१०-०१८|११] य इमे तत्र षड् धातवः उक्ताः पृथिवीधातुरब्धातुस्तेजोधातुर्वायुधातुराकाशधातुर्विज्ञानधातुरित्येषां द्वयोर्लक्षणमनुक्तम् /

[०१८|११-०१८|१२] तत् किमाकाशमेवाकाशधातुर्वेदितव्यः सर्वं अच विज्ञानं विज्ञानधातुः/

[०१८|१२] नेत्याह / किं तर्हि / द्वारवातायनमुखनासिकादिषु

[०१८|१३] छिद्रमाकाशधात्वाख्यम्

[०१८|१४] छिद्रमित्युच्यमानं किं वेदितव्यम् /

[०१८|१५] आलोकतमसी किल /

[०१८|१६] नहि छिद्रमालोकतमोभ्यामन्यद् गृह्यते /

[०१८|१६-०१८|१७] तस्मात् किलाकाशधातुरालोकतमःस्वभावो रात्रिन्दिवस्वभावो वेदितव्यः /

[०१८|१७-०१८|१८] स एव चाघसामन्तकं रूपमित्युच्यते /

[०१८|१८] अघं किल चित्तस्थं रूपम् / अत्यर्थं घातात् /

[०१८|१८-०१८|१९] तस्य तत्सामन्तकमिति /

[०१८|१९] अघं च तदन्यस्य रूपस्य तत्राप्रतिघातात्सामन्तकं चान्यस्य रूपस्येत्यपरे /

[०१८|२०] विज्ञानधातुर्विज्ञानं सास्रवं

[०१८|२१] कस्मादनास्रवं नोच्यते / यस्मादिमे षड् धातव इष्टाः /

[०१८|२२] जन्मनिश्रयाः // VAक्K_१.२८ //

[०१८|२३] एते हि जन्मनः प्रतिसन्धिचित्ताद्यावत् च्युतिचित्तसाधारणभूताः

[०१८|२३-०१८|२४] अनास्रवास्तु धर्मा नैवमिति /

[०१८|२४-०१८|२५] तदेवं सत्येषां चत्वारो धातवः स्प्रष्टव्यधातावन्तर्भूताः पञ्चमो रूपधातौ षष्ठः सप्तसु विज्ञानधातुष्विति /

[०१८|२६] ये पुनरिमे अष्टादश धातव उक्तास्तेषां कति सनिदर्शनाः कत्यनिदर्शनाः /

[०१९|०१] सनिदर्शन एको ऽत्र रूपं

[०१९|०२] स हि शक्यते निदर्शयितुमिदमिहामुत्रेति / उक्तं भवति अनिदर्शनाः शेषा इति //

[०१९|०३] कति सप्रतिघाः कत्यप्रतिघाः /

[०१९|०४] सपरतिघा दश /

[०१९|०५] रूपिणः /

[०१९|०६] य एते रूपस्कन्धसंगृहीता दश धातव उक्तास्ते सप्रतिघाः /

[०१९|०६-०१९|०७] प्रतिघो नाम प्रतिघातः स च त्रिविधः /

[०१९|०७] आवरणविषयालम्बनप्रतिघातः /

[०१९|०७-०१९|०८] तत्रावरणप्रतिघातः स्वदेशे परस्योत्पत्तिपोरतिवन्धः /

[०१९|०८] यथा हस्तो हस्ते प्रतिहन्यते उपले वा / उपलो ऽपि तयोः /

[०१९|०९] विषयप्रतिघातश्चक्षुरादीनां विषयिणां रूपादिषु विषयेषु /

[०१९|०९-०१९|१०] यथोक्तं प्रज्ञप्ता᳚वस्ति चक्षुर्जले प्रतिहन्यते न स्थले /

[०१९|१०] यथा मत्स्यानाम् /

[०१९|१०-०१९|११] अस्ति स्थले न जले /

[०१९|११] प्रायेण मनुष्याणाम् / अस्त्युभयत्र /

[०१९|११-०१९|१२] शिशुमारमण्डूकपिशाचकैवर्त्तादीनाम् /

[०१९|१२] अस्ति नोभयत्र / एतानाकारान् स्थापयित्वा /

[०१९|१२-०१९|१३] अस्ति चक्षुर्यद्रात्रौ प्रतिहन्यते न दिवा /

[०१९|१३] तद्यथा तितीलोलूकादीनाम् / दिवा न रात्रौ /

[०१९|१३-०१९|१४] प्रायेण मनुष्याणाम् /

[०१९|१४] रात्रौ दिवा च / श्वशृगालतुरगद्वीपिमार्जारादीनाम् / नोभयत्र /

[०१९|१४-०१९|१५] एतानाकारान् स्थापयित्वे᳚त्ययं विशयप्रतिघातः /

[०१९|१५-०१९|१६] आलम्बनप्रतिघातश्चित्तचैत्तानां स्वेष्बालम्वनेषु /

[०१९|१६] कः पुनर्विषयालम्बनयोर्विशेषः /

[०१९|१६-०१९|१७] यस्मिन् यस्य कारित्रं स तस्य विषयः /

[०१९|१७] यच्चित्तचैत्तैर्गृह्यते तदालम्बनम् /

[०१९|१७-०१९|१८] कः पुनः स्वस्मिन्विषये प्रवर्त्तमानमालम्वने वा प्रतिहन्यत इत्युच्यते /

[०१९|१८] तस्मात् परेणाप्रवृत्तेः /

[०१९|१८-०१९|१९] निपातो वा ऽत्र प्रतिघातो या स्वविषये प्रवृत्तिः

[०१९|१९-०१९|२०] तदिहावरणप्रतिघातेन दशानां सप्रतिघत्वं वेदितव्यमन्योन्यावरणात् /

[०१९|२०-०१९|२१] ये धर्मा विषयप्रतिघातेन सप्रतिघा आवरणप्रतिघातेनापि त इति चतुष्कोटिकः

[०१९|२१] प्रथमा कोटिः सप्त चित्तधातवो धर्मधातुप्रदेशश्च यः संप्रयुक्तः /

[०१९|२२] द्वितीया पञ्च विषयाः / तृतीया पञ्चेन्द्रियाणि /

[०१९|२२-०१९|२३] चतुर्थी धर्मधातुप्रदेशः संप्रयुक्तकवर्ज्यः /

[०१९|२३-०१९|२४] ये धर्मा विशयप्रतिघातेन सप्रतिघा आलम्बन प्रतिघातेनापि त इति /

[०१९|२४] पश्चात्पादकः / ये तावदालम्बनप्रतिघातेनापि विषयप्रतिघातेनापि ते /

[०१९|२५-०१०|२५] स्युर्विषयप्रतिघतेनैव नालम्बनप्रतिघातेन /

[०१९|२५] पञ्चेन्द्रियाणि /

[०२०|०१-०२०|०२] ᳚यत्रोत्पित्सोर्मनसः प्रतिघतः शक्यते परैः कर्त्तुम् / तत्सप्रतिघं ज्ञेयं विपर्ययादप्रतिघमिष्टमि᳚ति

[०२०|०३] भदन्तकुमारलातः / उक्ताः सप्रतिघा अप्रतिघाश्च //

[०२०|०४] एषामष्टादशधातूनां कति कुशलाः कत्यकुशलाः कत्यव्याकृता /

[०२०|०५] अव्याकृता अष्टौ

[०२०|०६] कतमे अष्टौ / य एते सप्रतिघा दशोक्ताः /

[०२०|०७] त एवारूपशब्दकाः // VAक्K_१.२९ //

[०२०|०८] पञ्चेन्द्रियाणि गन्धरसस्प्रष्टव्या धातवश्च /

[०२०|०८-०२०|०९] एते ऽष्टौ कुशलाकुशलभावेनाव्याकरणादव्याकृताः /

[०२०|०९] विपाकं प्रत्यव्याकरणादित्यपरे / एवमनास्रवे ऽपि प्रसङ्गः //

[०२०|१०] त्रिधा ऽन्ये

[०२०|११] अन्ये दश धातवः कुशलाकुशलाव्याकृताः /

[०२०|११-०२०|१२] तत्र सप्त धातवो ऽलोभादिसंप्रयुक्ता कुशलाः /

[०२०|१२] लोभादिसंप्रयुक्ता अकुशलाः / अन्ये अव्याकृताः /

[०२०|१२-०२०|१३] धर्मधातुरलोभादिस्वभावसंप्रयुक्तसमुत्थः प्रतिसंख्यानिरोधश्च कुशलः /

[०२०|१३-०२०|१४] लोभादिस्वभावसंप्रयुक्तसमुत्थो ऽकुशलः

[०२०|१४] अन्यो ऽव्याकृतः /

[०२०|१४-०२०|१५] रूपशब्दधातू कुशलाकुशलचित्तसमुट्थौ कुशलाकुशलौ कायवाग्विज्ञप्तिसंगृहीतौ /

[०२०|१५] तदन्याव्याकृतौ / उक्तः कुशलादिभावः /

[०२०|१६] एषामष्टादशधातूनां कति कामधात्वाप्ताः कति रूपधात्वाप्ताः /

[०२०|१७] कामधात्वाप्ताः सर्वे

[०२०|१८] आप्ता अवियुक्ताः कामधातुप्रतिसंयुक्ता इत्यर्थः /

[०२०|१९] रुपे चतुर्दश /

[०२०|२०] रूपधातौ चतुर्दश धातवः /

[०२०|२१] विना गन्धरसघ्राणजिह्वाविज्ञानधातुभिः // VAक्K_१.३० //

[०२०|२२] तत्र हि गन्धरसौ न स्तः /

[०२०|२२-०२०|२३] तयोः कवडीकाराहारत्वात्तद्द्वीतरागाणां च तत्रोपपत्तेः /

[०२०|२३] ततो घ्राणजिह्वाविज्ञाने अपि न स्तः /

[०२०|२३-०२०|२४] आलम्बनाभावात् /

[०२०|२४] एवं तर्हि स्प्रष्टव्यधातोरपि तत्रभावप्रसङ्गः / कवडीकाराहारत्वात् /

[०२०|२५] यो नाहारस्वभावः स तत्रास्ति / गन्धरसयोरप्येष प्रसङ्गः /

[०२०|२५-०२०|२६] नास्ति विना ऽभ्यवहारेण गन्धरसयोः परिभोगः /

[०२०|२६-०२१|०१] अस्ति तु स्प्रष्टव्यस्येन्द्रियाश्रयाधारप्रावरणभावेन /

[०२१|०१-०२१|०२] तस्मादभ्यवहारवीतरागाणां गन्धरसौ तत्र निष्प्रयोजनौ न तु स्प्रष्टव्यम् /

[०२१|०२] अन्ये पुनराहुः /

[०२१|०२-०२१|०३] ध्यानसमापत्तिसनिश्रयेणेह रूपाणि संदृश्यन्ते शब्दाश्च श्रूयन्ते /

[०२१|०३] प्रस्रब्धिसहगतेन स्प्रष्टव्य विशेषेण च कायो ऽनुगृह्यते /

[०२१|०३-०२१|०४] अत एषामेव त्रयाणां ध्यानोपपत्तौ संभवो न गन्धरसयोरिति /

[०२१|०४] एवं तर्हि घ्राणजिह्वेन्द्रिययोरभावप्रसङ्गो निष्प्रयोजनत्वात् /

[०२१|०५] अस्ति प्रयोजनम् /

[०२१|०५-०२१|०६] ताभ्यां हि विनाऽ; श्रयशोभैव न स्यादिति व्यवहार्श्च /

[०२१|०६-०२१|०७] यद्येतत् प्रयोजनमधिष्ठानमेवास्तु शोभार्थं वचनार्थं च मा भूदिन्द्रियम् /

[०२१|०७] नानिन्द्रियमधिष्ठानं संभवति / पुरुषेन्द्रियाधिष्ठानवत् /

[०२१|०७-०२१|०८] युक्तस्तदसंभवो निष्प्रयोजनत्वात् /

[०२१|०८-०२१|०९] घ्राणजिह्वाधिष्ठानं तु सप्रयोजनम्

[०२१|०९] अतो ऽस्य विना ऽपीन्द्रियेण युक्तः संभवः /

[०२१|०९-०२१|१०] निःप्रयोजना ऽपीन्द्रियाभिनिर्वृत्तिर्भवति /

[०२१|१०] यथा गर्भे नियतमृत्यूनाम् / स्यान्नाम निःप्रयोजना न तु निर्हेतुका /

[०२१|११] कश्च हेतुरिन्द्रियोत्पत्तेः / इन्दरियसतृष्णस्य कर्मविशेषः /

[०२१|११-०२१|१२] यश्च विषयाद्वितृष्णः स नियतमिन्द्रियादपीति /

[०२१|१२] न तद्विषयवीतरागाणां घ्राणजिह्वेन्द्रिये संभवितुमर्हतः /

[०२१|१३] पुरुषेन्द्रैयमपि वा किं न निवर्त्तते / अशोभाकरत्वात् /

[०२१|१३-०२१|१४] कोशगतवस्तिगुह्यानां किं न शोभेत /

[०२१|१४] न च प्रयोजनवशादुत्पत्तिः / किं तर्हि /

[०२१|१४-०२१|१५] कारणवशादित्यशोभाकरस्यापि स्यादेव सति हेतावुत्पत्तिः /

[०२१|१५] सूत्रं तर्हि विरुध्यते /

[०२१|१५-०२१|१६] ᳚अविकला अहीनेन्दरिया᳚ इति /

[०२१|१६] यानि तत्रेन्द्रियाणि तैरविकला अहीनेन्द्रिया इति को ऽत्र विरोधः /

[०२१|१६-०२१|१७] इतरथा हि पुरुशेन्द्रियस्यापि स्यात् प्रसङ्गः /

[०२१|१७] एवं तुवर्णयन्ति /

[०२१|१७-०२१|१८] स्त एव तत्र घ्राणजिव्हेन्द्रिये न तु गन्धरसौ /

[०२१|१८] आत्मभावमुखेन हि षडायतने तृष्णासमुदाचारो न विषयमुखेन /

[०२१|१९] पुरुषेन्द्रिये तु मैथुनस्पर्शमुखेनेति / तस्मात्सिद्धमेतद्रूपधात्वाप्ताश्चतुर्दश धातव इति /

[०२१|२०] आरूप्याप्ता मनोधर्ममनोविज्ञानधातवः /

[०२१|२१-०२१|२२] रूपवीतरागाणां तत्रोपपत्तिरतो ऽत्र दश रूपस्वभावा धातवस्तदाश्र्रयालम्बनाश्च पञ्च विज्ञानधातावो न संअभवन्ति //

[०२१|२३] कति सास्रवाः कत्यनास्रवाः / य एते मनोधर्ममनोविज्ञानधातव उक्ताः

[०२१|२४] सास्रवानास्रवा एते त्रयः

[०२१|२५] ये मार्गसत्यासंस्कृतसंघृहीतास्ते ऽनास्रवा अन्ये सास्रवाः /

[०२१|२६] शेषास्तु सास्रवाः // VAक्K_१.३१ //

[०२२|०१] पञ्चदश धातवः शेषास्त्वेकान्तसास्रवाः //

[०२२|०२] कति सवितर्काः सविचाराः कत्यवितर्का विचारमात्राः कत्यवितर्का अविचाराः /

[०२२|०३] सवितर्कविचारा हि पञ्च विज्ञानधातवः /

[०२२|०४] नित्यमेते वितर्कविचाराभ्यां संप्रयुक्ताः / अवधारणार्थो हिशब्दः /

[०२२|०५] अन्त्यास्त्रयस्त्रिप्रकाराः

[०२२|०६] मनोधातुर्धर्मधातुर्मनोविज्ञानधातुश्चान्त्याः एते त्रयस्त्रिप्रकाराः /

[०२२|०६-०२२|०८] तत्र मनोधातुर्मनोविज्ञानधातुः संप्रयुक्तश्च धरमधातुरन्यत्र वितर्कविचाराभ्यां कामधातौ प्रथमे च ध्याने सवितर्काः सविचाराः /

[०२२|०८] ध्यानान्तरे ऽवितर्का विचारमात्राः /

[०२२|०८-०२२|०९] द्वितीयाद्ध्यानात् प्रभृत्याभवाग्रादवितर्का अविचाराः /

[०२२|०९-०२२|१०] सर्वश्चासंप्रयुक्तो धर्मधातुर्ध्यानातरे अच विचारः /

[०२२|१०-०२२|११] वितर्कस्तू नित्यमविअतर्को विचारमात्रो द्वितीयवितर्काभावात् विचारसंप्रयोगाच्च /

[०२२|११] कामधातौ प्रथमे ध्याने विचार एषु त्रिप्रकारेषु नान्तर्भवति /

[०२२|११-०२२|१२] स कथं वक्तव्यः /

[०२२|१२] अविचारो वितर्कमातरः / द्वितीयविचाराभावात् वितर्कसंप्रयोगाच्च /

[०२२|१३] अत एवोच्यते ᳚स्युः सवितर्कसविचारायां भूमौ धर्माश्चतुःप्रकाराः /

[०२२|१४] सवितर्काः सविचारा विचारवितर्कवर्ज्याः संप्रयुक्ताः /

[०२२|१४-०२२|१५] अवितर्को विचारमात्रो वितर्कः /

[०२२|१५] अवितर्का अविचारा असंप्रयुक्ताः / अविचारो वितर्कमात्रो विचार᳚ इति /

[०२२|१६] शेषा उभयवर्जिताः // VAक्K_१.३२ //

[०२२|१७] दश रुपिणो धातवः शेषा नित्यमवितर्का अविचारा असंप्रयोगित्वात् //

[०२२|१८] यदि पञ्च विज्ञानकायाः सवितर्काः सविचाराः कथमविकल्पका इत्युच्यन्ते /

[०२२|१९] निरूपणानुस्मरणविकल्पेनाविकल्पकाः /

[०२२|२०] त्रिविधः किल विकल्पः / स्वभावाभिनिरूपणानुस्मरणविकल्पः /

[०२२|२०-०२२|२१] तदेषां स्वभावविकल्पो ऽस्ति /

[०२२|२१] नेतरौ / तस्मादविकल्पका इत्युच्यन्ते /

[०२२|२१-०२२|२२] यथा एकपादको ऽश्वो ऽपादक इति /

[०२२|२२] तत्र स्वभावविकल्पो वितर्कः / स चैत्तेषु पश्चान्निर्देक्ष्यते /

[०२२|२२-०२२|२३] इतरौ पुनः किंस्वभावौ /

[०२२|२३] यथाक्रमं

[०२२|२४] तौ प्रज्ञा मानसी व्यग्रा स्मृतिः सर्वैव मानसी // VAक्K_१.३३ //

[०२२|२५] मनोविज्ञानसंप्रयुक्ता प्रज्ञा मानसीत्युच्यते / असमाहिता व्यग्रेत्युच्यते /

[०२२|२५-०२२|२६] सा ह्यभिनिरूपणाविकल्पः /

[०२२|२६] मानस्येव सर्वा स्मृतिः समाहिता चासमाहिता चानुस्मरणविकल्पः /

[०२२|२७] कति सालम्बनाः कत्यनालम्बनाः /

[०२३|०१] सप्त सालम्बनाश्चित्तधातवः

[०२३|०२-०२३|०३] चक्षुःश्रोत्रघ्राणजिह्वाकायमनोविज्ञानधातवो मनोधातुश्च एते सप्त चित्तधातवः सालम्बना विषयग्रहणात् /

[०२३|०४-०२१|०४] अर्धं च धर्मतः /

[०२३|०५] सालम्बनं यच्चैतसिकस्वभावम् /

[०२३|०५-०२३|०६] शेषा दश रूपिणो धातवो धर्मधातुप्रदेशश्चासंप्रयुक्तको ऽनालम्बना इत् इसिद्धम् /

[०२३|०७] कत्युपात्ताः कत्यनुपात्ताः /

[०२३|०८] नवानुपात्ताः /

[०२३|०९] कतमे नव / ये सप्त सालम्बना उक्ताः अष्टमष्यार्धेन सार्धम् /

[०२३|१०] ते चाष्टौ शब्दश्च

[०२३|११] इमे ते नवानुपात्ताः / सप्त चित्तधातवो धर्मधातुः शब्दधातुश्च /

[०२३|१२] अन्ये नव द्विधा // VAक्K_१.३४ //

[०२३|१३-०१३|१३] उपात्ता अनुपात्ताश्च /

[०२३|१३] तत्र चक्षुःश्रोत्रघ्राणजिह्वाकायाः प्रत्युत्पन्ना उपात्ताः /

[०२३|१४] अतीतानागता अनुपात्ताः /

[०२३|१४-०२३|१५] रूपगन्धरसस्प्रष्टव्यधातवः प्रत्युत्पन्ना इन्द्रियाविनिर्भागिण उपात्ताः /

[०२३|१५-०२३|१६] अन्ये ऽनुपात्तास्तद्यथा मूलवर्जेषु केशरोमनखदन्तेषु विण्मूत्रखेटसिंघाणकशेणितादिषु भूम्युदकादिषु च /

[०२३|१६] उपात्तमिति को ऽर्थः /

[०२३|१६-०२३|१७] यच्चित्तचैत्तैरधिष्ठानभावेनोपिअगृहीतमनुग्रहोपघाताभ्यामन्योन्यानुविधानात् /

[०२३|१७] यल्लोके सचेतनमित्युच्यते /

[०२३|१८] कति धातवो भूतस्वभावाः कति भौतिकाः /

[०२३|१९] स्प्रष्टव्यं द्विविधं

[०२३|२०] भूतानि भौतिकं च / तत्र भूतानि चत्वारि / भौतिकं श्लक्ष्णत्वादि सप्तविधम् /

[०२३|२१] भूतेषु भवत्वात् /

[०२३|२२] शेषा रूपिणो नव भौतिकाः /

[०२३|२३] पञ्चेन्द्रियधातवश्च चत्वारो विषयाः / एते नव धातवो भौतिका एव /

[०२३|२४] धर्मधात्वेकदेशश्च

[०२३|२५] अविज्ञप्तिसंज्ञको भौतिकः /

[०२३|२५-०२४|०१] शेषाः चित्तधातवो धर्मधातुश्चाविज्ञप्तिवर्ज्यो नोभयथा /

[०२४|०१-०२३|०१] ᳚भूतमात्रं दशायतनानी᳚ति भदन्त्ब्दुद्धदेवः /

[०२४|०१-०२४|०२] तच्च नैवं भूतानां चतुष्ट्व खक्खटादिलक्षणावधारणात् सूत्रे /

[०२४|०२] तेषां स्प्रष्टव्यत्वात् /

[०२४|०२-०२४|०३] न हि काठिन्यादीनि चक्षुरादिभिर्गृह्यन्ते नापि वर्णादयः कायेन्द्रियेण /

[०२४|०३-०२४|०५] उक्तं च सूत्रे ᳚चक्षुर्भिक्षो आध्यात्मिकमायतनं चत्वारि महाभूतान्युपादाय रूपप्रसादो अरुप्यनिदर्शनं सप्रतैघं एवं यावत् कायः

[०२४|०५-०२४|०६] रूपाणि भिक्षो बाह्यमायतनं चत्वारि महाभूतान्युपादायरुपि सनिदर्शनं सप्रतिघम् /

[०२४|०६-०२४|०७] शब्दो भिक्षो बाह्यमायतनं चत्वारि महाभूतान्युपादाय रुप्यनिदर्शनं सप्रतिघम् /

[०२४|०७] एवं गन्धरसाः /

[०२४|०७-०२४|०८] स्प्रष्टव्यानि भिक्षो बाह्यमायतनं चत्वारि महाभूतानि चत्वारि महाभूतान्युपादाय रूप्यनिदर्शनं सप्रतिघमि᳚ति /

[०२४|०९] स्प्रष्ट्र्व्यायतनिकदेशेनैव भूतानां संग्रहाच्छेषं न भूतानीति स्पष्टमादर्शितम् /

[०२४|०९-०२४|१०] यत्तर्हि सूत्रे उक्तं ᳚यच्चक्षुषि मंसपिण्डे खक्खटं खरगतमि᳚ति

[०२४|१०-०२४|११] तेनाविनिर्भदिवर्त्तिनो मंसपिण्ड्स्यैष उपदेशः /

[०२४|११-०२४|१२] षड्धातुरयं भिक्षो पुरुष᳚इति गर्भवक्रान्तौ मौलसत्त्वद्रव्यसंदर्शनार्थम् /

[०२४|१२] पुनः षट्स्पर्श्यतनवचनाच्चैत्ताभावप्रसङ्गाच्च /

[०२४|१२-०२४|१३] न च युक्तं चित्तमेव चैत्ता इत्यभ्युपेतुम् /

[०२४|१३-०२४|१४] ᳚संज्ञा च वेदना च चैतसिक एष धर्मश्चित्तान्वयाच्चित्तनिश्रितऽ; इति सूत्रे वचनात्सरागचित्तादि वचनाच्च /

[०२४|१५] तस्माच्यथोक्तं धातूनं भूतभौतिकत्वम् /

[०२४|१६] कति संचिताः कत्यसंचिताः /

[०२४|१७] संचिता दश रूपिणः // VAक्K_१.३५ //

[०२४|१८] पञ्चेन्द्रियधातवः पञ्च विषयाः संचिताः /

[०२४|१८-०२४|१९] परमाणुसंघातत्वात् शेषा न संचिता इति सिद्धं भवति //

[०२४|२०-०२४|२१] अष्टादशानं धातूनां कश्छीनत्ति कशिचिआद्यते को दहति को दह्यते कस्तुलयति कस्तुल्यते /

[०२४|२२] छिनत्ति च्छिद्यते चैव बाह्यं धातुए चतुष्टयम् /

[०२४|२३] रूपगन्धरसस्प्रष्टव्याख्यं परशुदार्वादिसंज्ञकम् / छेदो नाम क एष धर्मः /

[०२४|२३-०२४|२४] संबन्धोत्पादिनः संघातस्रोतसो विभक्तोत्पादनम् /

[०२४|२४] न कायेन्द्रियादीनि च्छिद्यन्ते /

[०२४|२४-०२४|२५] निरवशेषाङ्गच्छेदे तदद्वैधीकरणात् /

[०२४|२५] न हीन्द्रियाणि द्विधा भवन्ति /

[०२४|२५-०२४|२६] छिन्नस्याङ्गस्य निरिन्द्रियत्वात् /

[०२४|२६] न चापि च्छिन्दन्ति / मणिप्रभावदन्धत्वात् /

[०२४|२६-०२४|२७] यथा च्छिनत्ती च्छियते चैव बाह्यं धातुचतुष्टयम् /

[०२५|०१] दह्यते तुलयत्येवं

[०२५|०२] तदेव दह्यते तदेव तुलयति / नेन्द्रियाण्यच्छत्वान्मणिप्रभावत् / न शब्द उछेदित्वात् /

[०२५|०३] विवादो दग्धृतुल्ययोः // VAक्K_१.३६ //

[०२५|०४] केचिदाहुः तदेव धातुचतुष्टयं दाहकं तुल्यं च

[०२५|०४-०२५|०५] केचिदाहुस्तेजोधातुरेव दग्धा गुरुत्वमेव च तुल्यमिति /

[०२५|०६-०२५|०७] कति विपाकजाः धातवः कत्यौपचयिकाः कति नैह्ष्यन्दिकाः कति द्रवयुक्ताः कति क्षणिकाः /

[०२५|०७] आह /

[०२५|०८] विपाकजौपचयिकाः पञ्चाध्यात्मं /

[०२५|०९-०२५|१०] अध्यात्मं तावत् पञ्च धातवः चक्षुरादयो विपाकजाश्चौपचयिकाश्च /

[०२५|१०] नैःष्यन्दिका न सन्ति / तद्व्यतिरिक्तनिष्यन्दाभावात् /

[०२५|१०-०२५|११] तत्र विपाकहेतोर्जाताः विपाकजाः /

[०२५|११] मध्यपदलोपात् गोरथवत् /

[०२५|११-०२५|१२] फलकालप्राप्तं वा कर्म विपाक इत्युच्यते /

[०२५|१२] विपच्यत इति कृत्वा / तस्माज्जाता विपाकजाः /

[०२५|१२-०२५|१३] फलं तु विपक्तिरेवेति विपाकः /

[०२५|१३] भवतु फलहेतौ फलोपचारो यथा फले हेतूपचारः /

[०२५|१३-०२५|१४] ᳚षडिमानि स्पर्शायतनानि पौराणं कर्म वेदितव्यम्᳚इति /

[०२५|१४-०२५|१५] आहारसंस्कारस्वप्नसमाधिविशेषैरुपचिता औपचयिकाः /

[०२५|१५] ब्रह्ंअचर्येण चेत्येके / अनुपघातमात्रं तु तेन स्यान्नोपचयः /

[०२५|१५-०२५|१६] विपाकसन्तानस्योपचयसन्तानः प्रतिप्राकार इवारक्षा /

[०२५|१६-०२५|१७] शब्द औपचयिको नैःष्यन्दिकश्चास्ति /

[०२५|१८] विपाकजः /

[०२५|१९] न शब्दः

[०२५|२०] किं कारणम् / ईहातः प्रवृत्तेः /

[०२५|२०-०२५|२१] यत्तर्हि प्रज्ञप्तिशास्त्रे उक्तं ᳚पारुष्यविरतेः सुभावितत्वाद् ब्रह्मस्वरता महापुरुषलक्षणं निर्वर्त्त इति /

[०२५|२१] तृतीया ऽसौ परंपरेत्येके /

[०२५|२२] कर्मभ्यो हि भूतानि भूतेभ्यः शब्दः इति / पञ्चम्यसौ परंपरेत्यपरे /

[०२५|२२-०२५|२४] कर्मभ्यो हि विपाकजानि महाभूतानि तेभ्यश्चौपचयिकानि तेभ्यो नैःष्यन्दिकानि तेभ्यः शब्द इति /

[०२५|२४-०२५|२५] एवम् तर्हि शाही हिक्यपि वेदना कर्मजभूतसंभूतत्वान्न विपाकः प्रप्नोति /

[०२५|२५] यदि शब्दवद् युक्तिविरोधः स्यात् /

[०२५|२६] अप्रतिघा अष्टौ नैःष्यन्दिकविपोआकजाः // VAक्K_१.३७ //

[०२५|२७] कतमे ऽष्टौ / सप्त चित्तधातवो धर्मधातुश्च / नैःष्यन्दिकाः सभागसर्वत्रगहेतुजनिताः /

[०२६|०१] विपाकजा विपाकहेतुजनिताः / औपचयिका न सन्त्यप्रतिघानां सञाभावात् /

[०२६|०२] त्रिधा ऽन्ये

[०२६|०३] अन्ये चत्वारः शेषा रूपरसगन्धस्प्रष्टव्यधातवः /

[०२६|०३-०२६|०४] ते विपाकजा अप्यौपचयिका अपि नैःष्यन्द्रिका अपि /

[०२६|०५] द्रव्यवानेकः

[०२६|०६] असंस्कृतं हि सारत्वाद् द्रव्यम् / तच्च धर्मधातावस्त्यतो धर्मधातुरेको द्रव्ययुक्तः /

[०२६|०७] क्षणिकाः पश्चिमास्त्रयः /

[०२६|०८] मनोधातुर्धर्मधातुर्मनोविज्ञानधातुश्च पाठक्रमेण पश्चिमाः /

[०२६|०८-०२६|०९] ते प्रथमानास्रवे दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तिकलापे क्षणमेकमनैःष्यन्दिका भवन्त्यतः क्षणिका इत्युच्यन्ते /

[०२६|०९-०२६|१०] अन्यसंभूतसंस्कृतो नास्ति कश्चिदनैःष्यन्दिकः /

[०२६|१०-०२६|११] तत्र दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तिसंप्रयुक्तं चित्तं मनोधातुर्मनोविज्ञानधातुश्च /

[०२६|११] शेषास्तत्सहभुवो धर्मधातुः //

[०२६|१२-०२५|१२] इदं विचार्यते /

[०२६|१२-०२६|१३] यश्चक्षुर्धातुना ऽसमन्वागतः समन्वागमं प्रतिलभते चक्षुर्विज्ञानधातुना ऽपि सः /

[०२६|१३] यो वा चक्षुर्विज्ञानधातुना चक्षुर्धातुना ऽपि सः / आह /

[०२६|१४] चक्षुर्विज्ञानधात्वोः स्यात् पृथक् लाभः सहापि च // VAक्K_१.३८ //

[०२६|१५] पृथक् तावत् स्याच्चक्षुर्धातुना न चक्षुर्विज्ञानधातुना /

[०२६|१५-०२६|१६] कामधातौ क्रमेण चक्षुरिन्द्रियं प्रतिलभमानः /

[०२६|१६] आरुप्यधातुच्युतश्च द्वितीयादिषु ध्यानेषूपपद्यमानः /

[०२६|१६-०२६|१७] स्याच्चक्षुर्विज्ञानधातुना न चक्षुर्धातुना /

[०२६|१७-०२६|१८] द्वितीयादिध्यानोपपन्नश्चक्षुर्विज्ञान संमुखीकुर्वाणस्तत्प्रच्युतश्चाधस्तादुपपद्यमानः /

[०२६|१८-०२६|१९] सहापि स्यादुभयेन समन्वागमं प्रतिलभते /

[०२६|१९] आरूप्यधातुच्युतः कामधातौ ब्रह्मलोके चोपपद्यमानः / नोभयेन /

[०२६|२०] एतानाकारान् स्थापयित्वा / यश्चक्षुर्धातुना समन्वागतश्चक्षुर्विज्ञानधातुना ऽपि सः /

[०२६|२१] चतुष्कोटिकः / प्रथमा कोटिर्द्वितीयादिषु ध्यानेषूपपन्नश्चक्षुर्विज्ञानासंमुखीकुर्वाणः /

[०२६|२२] द्वितीया कामधातावलब्धविहीन चक्षुः /

[०२६|२२-०२६|२३] तृतीया कामधातौ लब्धाविहीनचक्षुः प्रथमध्यानोपपन्नो द्वितीयादिध्यानोपपन्नश्च पश्यन् /

[०२६|२३-०२६|२४] चतुऋथ्येतानाकारान् स्थापयित्वा /

[०२६|२४-०२६|२५] एवं चक्षुर्धातुरूपधात्वोश्चक्षुर्विज्ञानरूपधात्वोश्च प्रतिलम्भसमन्वागमौ यथायोगमभ्यूहितव्यौ /

[०२६|२५] एतस्य प्रसङ्गस्य समुच्चयार्थश्चशब्दः सहापि च इति /

[०२७|०१] कत्याध्यात्मिका धातवः कति बाह्याः /

[०२७|०२] द्वादशाध्यात्मिकाः

[०२७|०३] कतमे द्वादश /

[०२७|०४] हित्वा रूपादन्

[०२७|०५] षड् विज्ञानानि षडाश्रया इत्येते द्वादश धातव आध्यात्मकाः /

[०२७|०५-०२७|०६] रूपादयस्तु षड् विषयधातवो बाह्याः /

[०२७|०६] आत्मन्यसति कथमाध्यात्मिकं बाह्यं वा /

[०२७|०६-०२७|०७] अहङ्कारसन्निश्रयत्वाच्चित्तमात्मेत्युपचर्यते /

[०२७|०८] ᳚आत्मना हि सुदान्तेन स्वर्गं प्राप्नोति पण्डितः᳚

[०२७|०९-०२६|०९] इत्युक्तम् /

[०२७|०९] चित्तस्य चान्यत्र दमनमुक्तं भगवता /

[०२७|१०] ᳚चित्तस्य दमनं साधु चित्तं दान्तं सुखावहम्᳚ इति /

[०२७|११] अत आत्मभूतस्य चित्तस्याश्रयभावेन प्रत्यासन्नत्वात् /

[०२७|११-०२७|१२] चक्षुरादीनामाध्यात्मिकत्वं रूपादीनां विषयभावाद् बाह्यत्वम् /

[०२७|१२-०२७|१३] एवम् तर्हि षड् विज्ञानधातव आध्यात्मिका न प्राप्नुवन्ति /

[०२७|१३] न ह्येते मनोधातुत्वमप्राप्ताश्चित्तस्याश्रयीभवन्ति /

[०२७|१३-०२७|१४] यदा तदा त एव ते भवन्तीति लक्षणं नातिबर्त्तन्ते /

[०२७|१४-०२७|१५] अन्यथा हि मनोधातुरतीत एव स्यान्नानागतप्रत्युत्पन्नः /

[०२७|१५] इष्यन्ते चाष्टादश धातवस्त्रैयध्विकाः /

[०२७|१५-०२७|१६] यदि चानागतप्रत्युत्पन्नस्य विज्ञानस्य मनोधातुलक्षणं न स्यात् अतीते ऽप्यध्वनि मनोधातुर्न व्यवस्थाप्येत /

[०२७|१७] नहि लक्षणस्याध्वसु व्यभिचारो ऽस्तीति //

[०२७|१८] कति धातवः सभागाः कति तत्सभागाः / एकान्तेन तावत् [०२७|१९] धर्मसंज्ञकः /

[०२७|२०] सभागः

[०२७|२१-०२७|२२] यो हि विषयो यस्य विज्ञानस्य नियतो यदि तत्र तद्विज्ञानमुत्पन्तं भवत्युत्पत्तिधर्मि वा एवं स विषयः सभाग इत्युच्यते /

[०२७|२२-०२७|२३] न च सो ऽस्ति कश्चिद्धर्मधातुर्यत्र नानन्तं मनोविज्ञानमुत्पन्नमुत्पत्स्यते वा /

[०२७|२३-०२७|२४] तथा हि सर्वार्यपुद्गलानामिदं चित्तमवश्यमुत्पद्यते ᳚सर्वधर्मा अनात्मान᳚ इति /

[०२७|१४-०२७|२५] तस्य च स्वभावसहभूनिर्मुक्ताः सर्वधर्मा आलम्बनम् /

[०२७|२५-०२७|२६] स पुनश्चित्तक्षणो ऽन्यस्य चित्तक्षणस्यालम्बनमिति द्वयोः क्षणयोः सर्वधर्मा ह्यालम्बनं भवन्ति /

[०२७|२६] तस्माद् धर्मधातुअर्नित्यं सभागः /

[०२७|२७] तत्सभागाश्च शेषाः

[०२७|२८] सभागश्चेति चशब्दः / को ऽयं तत्सभागो नाम /

[०२८|०१] यो न स्वकर्मकृत् // VAक्K_१.३९ //

[०२८|०२] उक्तं भवति यः स्वकर्मकृत् स सभाग इति /

[०२८|०२-०२८|०३] तत्र येन चक्षुषा रूपाण्यपश्यत् पश्यति द्रक्ष्यति वा तदुच्यते सभागं अचक्षुः /

[०२८|०३-०२८|०४] एवं यावन्मनः स्वेन विषयकारित्रेण वक्तव्यम् /

[०२८|०४] तत्सभागं चक्षुः काश्मीराणां चतुर्विधम् /

[०२८|०४-०२८|०५] यद् दृष्ट्वा रूपाणि निअरुद्धं निरुध्यते निरोत्स्यते वा यच्चानुत्पत्तिधर्मि /

[०२८|०५-०२८|०६] पाश्चात्त्यानां पुनः पञ्चविधम् /

[०२८|०६] तदेवानुत्पत्तिधर्मि द्विधा कृत्वा विज्ञानसमायुक्तं चासमायुस्क्तं च /

[०२८|०७] एवं यावत् कायो वेदितव्यः / मनस्त्वनुत्पत्तिधर्मकमेव तत्सभागम् /

[०२८|०७-०२८|०८] रूपाणि च यानि चक्षुषा ऽपशायत् पश्यति द्रक्ष्यति वा तानि सभागानि /

[०२८|०८] तत्सभागानि चतुर्विधानि /

[०२८|०९] यान्यदृष्टान्येव निरुद्धानि निरुध्यन्ते निरुत्स्यन्ते वा यानि चानुत्पत्तिधर्मीणि /

[०२८|०९-०२८|१०] एवं यावत् स्प्रष्टव्यानि /

[०२८|१०] स्वेन्द्रियकारित्रेण सभागतत्सभागानि वेदितव्यानि /

[०२८|१०-०२८|११] यदेकस्य चक्षुः सभागं तत्सर्वेषाम् /

[०२८|११] एवं तत्सभागमपि /

[०२८|११०-०२८११] तथ यावन्मनः /

[०२८|११-०२८|१२] रूपं तु यः पश्यति तस्य सभागं यो न पश्यति तस्य तत्सभागम् /

[०२८|१२] किं कारणम् /

[०२८|१२-०२८|१३] अस्ति हि संभवो यद्रूपमेकः पश्यति तद्धवो ऽपि पश्येयुर्यथा चन्द्रनट्मल्लप्रेक्षासु /

[०२८|१३-०२८|१४] नतु संभवो ऽस्ति यदेकेन चक्षुषा द्वौ पश्येताम् /

[०२८|१४] अतो ऽस्यासाधारणत्वादेकसन्तानवशेन व्यवस्थानम् /

[०२८|१५] रूपस्य तु साधारणत्वात् अनेकसन्तानवशेन /

[०२८|१५-०२८|१६] यथा रौपमेवं शब्दगन्धरसस्प्रष्टव्यधातवो वेदितव्याः /

[०२८|१६] भवतु शब्द एवम् /

[०२८|१६-०२८|१८] गन्धादयस्तु य एकेन गृह्यन्ते न ते ऽन्येन प्राप्तगृहणादित्यसाधारणत्वादेषां चक्षुरादिवदतिदेशो न्याय्यः /

[०२८|१८] अस्त्येतदेवमपि त्वेशामपि संभवं प्रति साधारणत्वम् /

[०२८|१८-०२८|१९] अस्ति ह्येष संभवो य एव गन्धादय एकस्य घ्राणादिविज्ञानमुत्पादयेयुस्त एवान्येषामपि /

[०२८|२०] न त्वेवं चक्षुरादयः / तस्मान्देषां रूपादिवदतिदेशः /

[०२८|२०-०२८|२१] चक्षुर्विज्ञानादीनां सभागतत्सभागत्वमुत्पत्त्यनुत्पत्तिधर्मित्वाद्यथा मनोधातोः /

[०२८|२२] सभाग इति को ऽर्थः /

[०२८|२२-०२८|२३] इन्द्रियविषयविज्ञानानामन्योन्यभजनं कारित्रभजनं वा भागः /

[०२८|२३] स एषामस्तीति सभागः / स्पर्शसमानकार्यत्वाद्वा /

[०२८|२३-०२८|२४] ये पुनरसभागास्ते तेषा सभागानां जातिसामान्येन सभागत्वात् तत्सभागाः /

[०२८|२५] कति धातवो दर्शनहेयाः कति भावनाहेयाः कत्यहेयाः / रूपिणस्तावत्

[०२८|२६] दश भावनया हेयाः पञ्च च

[०२८|२७] विज्ञानधातवः /

[०२८|२८] अन्त्यास्त्रयस्त्रिधा /

[०२८|२९] मनोधातुर्धर्मधातुर्मनोविज्ञानधातुश्च / एते त्रयो धातवः पाठानुपूर्व्या ऽन्त्यास्त्रिप्रकाराः /

[०२९|०१] अष्टाशीत्यनुशयाः तत्सहभुवस्तत्प्रप्तयशाच सानुचरा दऋशनहेयाः /

[०२९|०१-०२९|०२] शेषाः सास्रवा भावनाहेयाः /

[०२९|०२] अनास्रवा अहेयाः /

[०२९|०२-०२९|०३] ननु चान्यदपि दर्शनप्रहातव्यमस्ति पृथग्जनत्वमापायिकं च कायवाक्कर्म /

[०२९|०३-०२९|०४] आर्यमार्गविरोधित्वात् न तद् दऋशनप्रहातव्यम् /

[०२९|०४] एष हि संक्षेपः /

[०२९|०५] न दृष्टिहेयमक्लिष्टं न रूपं नाप्यडड्त्ःअजं

[०२९|०६] नास्ति किञ्चिदक्लिष्टं दर्शनप्रहातव्यं नापि रूपम् /

[०२९|०६-०२९|०७] अक्लिष्टव्याकृतं च पृथग्जनत्वम् /

[०२९|०७] समुच्छिन्नकुशलमूलवीतरागाणामपि तत्समन्वामत् रूपं कायवाक्कर्म /

[०२९|०८] तस्मान्न दर्शनप्रहातव्यम् /

[०२९|०८-०२९|०९] सत्येष्व विप्रतिपत्तेर्दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तौ प्र्थग्जनत्वप्रसङ्गाच्च /

[०२९|१०] नाप्यषष्टजम् // VAक्K_१.४० //

[०२९|११] षष्ठमुच्यते मन आयतनम् /

[०२९|११-०२९|१२] तस्मादन्यत्र जातमषष्ठजं पञ्चेन्द्रियजं च यत्तदपि नास्ति दर्श्नप्रहातव्यम् //

[०२९|१३] अष्टादशानां धातूनां कति दृष्टिः कति न दृष्टिः /

[०२९|१४] चक्षुश्च धर्मधातोश्च प्रदेशु दृष्टिः

[०२९|१५] कतमः स इत्याह

[०२९|१६] अष्टधा /

[०२९|१७-०२९|१८] पञ्च सत्कायदृष्ट्यादिका दृष्टयः लौकिकी सम्यग् दृष्टिः शैङ्क्षी दृष्टिरशैक्षी दृष्टिरित्ययमष्टप्रकारो धर्मधातुर्दृष्टि रव्रशिष्टो न दृष्टिः / तत्र सत्कायदृष्ट्यादीनामनुशायनिर्देशे निर्द्देशः प्राप्तकालो भविष्यति /

[०२९|१९-०२९|२०] लौकिकी पुनः सम्यग्दृष्टिर्मनोविज्ञानसंप्रयुक्ता कुशलसास्रवा प्रज्ञा /

[०२९|२०-०२९|२१] शैक्षस्यनास्रवा दृष्टिः षैक्षी अशैक्षस्य अक्शैक्षी /

[०२९|२१-०२९|२२] समेघामेघरत्रिन्दिवरूपदर्शनवत् क्लिष्टाक्लिष्टलौकिकीशैक्ष्यशैक्षीभिर्दृष्टिभिर्धर्मदर्शनम् /

[०२९|२२] अथ कस्माल्लौदिकी सम्यग्दृष्टिर्मनोविज्ञानसंप्रयुक्तैवोच्यते /

[०२९|२३] यस्मात् /

[०२९|२४] पञ्चविज्ञानसहजा धीर्न दृष्टिरतीरणात् // VAक्K_१.४१ //

[०२९|२५] सन्तीरिका हि दृष्टिरुपध्यानप्रवृत्तत्त्वात् / न चैवं पञ्चविज्ञानसहाजा प्रज्ञा /

[०३०|०१] तस्माद्सौ न दृष्टिः / अत एव चान्या ऽपि क्लिष्टा ऽक्लिष्टा वा प्राज्ञा न दृष्टिः /

[०३०|०२] चक्षुरिदानीमसन्तीरकत्वे कथं दृष्टिः / रूपालोचनार्थेन / यस्मात्

[०३०|०३] चक्षुः पश्यति रूपाणि

[०३०|०४] यदि चक्षुः पश्येदन्यविज्ञानसमङ्गिनो ऽपि पश्येत् / न वै सर्वं चक्षुः पश्यति / किं तर्हि /

[०३०|०५] सभागं

[०३०|०६] सविज्ञानकं यदा भवति तदा पश्यत्यन्यदा नेति /

[०३०|०६-०३०|०७] एवम् तर्हि तदेव चक्षुराश्रितम् विज्ञानं पश्यतीत्यस्तु /

[०३०|०८] न तदाश्रितम् /

[०३०|०९] विज्ञानं

[०३०|१०] पश्यतीति शस्यमविज्ञातुम् / किं कारणम् /

[०३०|११] दृश्यते रूपं न किलान्तरितं यतः // VAक्K_१.४२ //

[०३०|१२] यस्मात् किल रूपं कुड्यादिव्यवहितं न दृश्यते /

[०३०|१२-०३०|१३] यदि हि विज्ञानं पश्येत्तस्स्याप्रतिघत्वात् कुड्यादिषु प्रतिघातो नास्ति इत्य्वाऋतमपि रूपं पश्येत् /

[०३०|१३-०३०|१४] नैव हावृते चक्षुर्विज्ञानमुत्पद्यत इत्यनुत्पन्नं कथं द्रक्ष्यति /

[०३०|१४] किं खलु नोत्पद्यते /

[०३०|१४-०३०|१६] यस्य तु चक्षुः पश्यति तस्य चक्षुषः सपरतिघत्वाद्व्ययवहिते वृत्त्यभाव इति विज्ञानस्यानुत्पत्ति राश्रयेणैक विषयप्रवृत्तत्वात् युज्यते /

[०३०|१६-०३०|१७] किं नु वै चक्षुः प्राप्तविषयं कायेन्द्रियवत् यत आवृतं न पश्येत् /

[०३०|१७] सप्रतिघत्वात् /

[०३०|१७-०३०|१८] काचाभ्रपटलस्फटिकाम्बुभिश्चान्तरितं कथं दृश्यते /

[०३०|१८] सप्रतिघत्वाच्चक्षुष आवृतस्य रूपस्यादर्शनम् /

[०३०|१९] किं तर्हि /

[०३०|१९-०३०|२०] यत्रालोकस्याप्रतिबन्ध आवृते ऽपि रुपे तत्रोपपद्यत एव चक्षुर्विज्ञानम् /

[०३०|२०-०३०|२१] यत्र तु प्रतिबन्धस्तत्र नोत्पद्यत इत्यनुत्पन्नत्वादावृतं नेक्ष्यते /

[०३०|२१] यत्तर्हि सूत्र उक्तं ᳚चक्षुषा रूपाणि दृष्ट्वे᳚ति /

[०३०|२१-०३०|२२] तेनाश्रयेणेत्ययमत्राभिसन्धिर्यथा ᳚मनसा धर्मान् विज्ञाये᳚ त्याह /

[०३०|२२-०३०|२३] न च मनो धर्मान् विजानाति /

[०३०|२३] अतीतत्वात् / किं तर्हि / मनोविज्ञानम् /

[०३०|२३-०३०|२४] आश्रितकर्म वा आश्रयस्योपचर्यते /

[०३०|२४] यथा मञ्चाः क्रोशन्तीति /

[०३०|२४-०३०|२५] यथा च सूत्र उक्तं ᳚चक्षुर्विज्ञेयानि रूपाणीष्टानि कान्तानि᳚ति /

[०३०|२५] न च तानि चक्षुषा विज्ञायन्ते /

[०३०|२५-०३०|२७] उक्तं च सूत्रे ᳚चक्षुर्ब्राह्मण द्वारं यावदेव रूपाणां दर्शनाय᳚ इत्यतो गम्यते चक्षुषा द्वारेण विज्ञानं पश्यतीति / श्

[०३०|२७] दर्शने तत्र द्वाराख्या / नह्येतद्युज्यते / चक्षुर्दार्शनं अरूपाणां दर्श्नायेति /

[०३१|०१] यदि विज्ञानं क्पश्यति को विजानाति कश्चानयोर्विशेषः /

[०३१|०१-०३१|०२] यदेव हि रूपस्य विज्ञानं तदेवास्य दर्श्नमिति /

[०३१|०२-०३१|०३] तद्यथा काचित् प्रज्ञा पश्यतीत्यप्युच्यते प्रजानातीत्यप्येवं किञ्चिद्विज्ञानं पश्यतीत्यप्युच्याते विजानातीत्यपि /

[०३१|०३] अन्ये पुनराहुः /

[०३१|०३-०३१|०४] ᳚यदि चक्षुः पश्यति कर्तृभूतस्य चक्षुषः का ऽन्या दृशिक्रिये᳚ति वक्तव्यम् /

[०३१|०४] तदेतदचोद्यम् /

[०३१|०४-०३१|०५] यदि हि विज्ञानं विजानातीतीष्यते /

[०३१|०५] न च तत्र कर्तृक्रियाभेदः / एवमत्रापि /

[०३१|०५-०३१|०६] अपरे पुनर्ब्रुवते /

[०३१|०६-०३१|०७] ᳚चक्षुर्विज्ञानं दर्शनं तस्याश्रयभावाच्चक्षुः पश्यतीत्युच्यते /

[०३१|०७] यथा नादस्याश्रयभावात् घण्टा नदतीत्युच्यते᳚ इति /

[०३१|०७-०३१|०८] ननु चईवं विज्ञानस्याश्रयभावाचक्षुर्विजानातीति प्राप्नोति /

[०३१|०८] न प्राप्नोति /

[०३१|०८-०३१|०९] तद्विज्ञानं दर्शनमिति रुढं लोके /

[०३१|०९] तथा हि तस्मिन्नुत्पन्ने रूपं दृष्टमित्युच्यते न विज्ञातम् /

[०३१|०९-०३१|१०] विभाषायामप्युक्तं ᳚चक्षुः संप्रप्तं चक्षुर्विज्ञानानुभूतं दृष्टमित्युच्यत᳚ इति /

[०३०|१०-०३१|११] तस्माच्चक्षुः पश्यतीत्येवोच्यते न विजानातीति /

[०३१|११] विज्ञानं तु सान्निध्यमात्रेण रूपं विजानातीत्युच्यते /

[०३१|१२] यथा सूर्यो दिवसकर इति / अत्र सौत्रान्तिका आहुः / किमिदमाकाशं खाद्यते /

[०३१|१३] चक्षुर्हि प्रतीत्य रूपाणि चोत्पद्यते चक्षुर्विज्ञानम् / तत्र कः पश्यति को वा दृश्यते /

[०३१|१४] निव्र्यापारं हीदं धर्ममात्रं हेतुफलमात्रं च /

[०३१|१४-०३१|१५] तत्र व्यवहारार्थं च्छन्दत उपचाराः क्रियन्ते /

[०३१|१५] चक्षुः पश्यति विज्ञानं विजानातीति नात्राभिनिवेष्टव्यम् /

[०३१|१५-०३१|१६] उक्तं हि भगवता ᳚जनपदनिरुक्तिं नाभिनिविशेत संज्ञां च लोकस्य नाभिधावेदि᳚ति /

[०३१|१६-०३१|१७] एष तु काश्मीरवैभाषिकाणां सिद्धान्तः /

[०३१|१७-०३१|१८] चक्षुः पश्यति श्रोत्रं शृणोति घ्राणं जिघ्रति जिह्वा आस्वादयति कायः स्पृशति मनो विजानातीति /

[०३१|१९] तद्यदि चक्षुः पश्यति किमेकेन चक्षुषा रूपाणि पश्यत्याहोस्विदुभाभ्याम् /

[०३१|२०] नात्र नियमः /

[०३१|२१] उभाभ्यामपि चक्षुभुयां पश्यति व्यक्तदर्शनात् /

[०३१|२२] उभाभ्यामपि चक्षुर्भ्यां पश्यतीत्याभिधार्मिकाः /

[०३१|२२-०३१|२३] तथा हि द्वयोर्विवृतयोः परैशाउद्धतरं दराशनं भवति /

[०३१|२३-०३१|२४] एकस्मिंश्चीन्मीलिते चक्षुषि द्वितीये चार्धनिमीलिते द्विचन्द्रादिग्रहणं भवति /

[०३१|२४] नैकतरान्यथीभावात् /

[०३१|२४-०३१|२५] न चाश्रयविच्छेदाद् विच्छेदपरसङ्गो विज्ञानस्य देशाप्रतिष्ठितत्वाद् रौपवदिति /

[०३१|२६-०३१|२७] यदि चक्षुः पश्यति श्रोत्रं शृणोति यावन्मनो विजानाति किमेषां प्राप्तो विषय आहोस्विदप्राप्तः /

[०३२|०१] चक्षुःश्रोत्रमनो ऽप्राप्तविषयं

[०३२|०२] तथा हि दूराद्रूपं पश्यत्यक्षिस्थमञ्जनं न पश्यति / दूराच्छब्दं शृणोति /

[०३२|०२-०३२|०३] सति च प्राप्तविषयत्वे दिव्यं चक्षुःश्रोत्रमिह ध्यायिनां नोपजायेत /

[०३२|०३] घ्राणादिवत् /

[०३२|०३-०३२|०४] यद्यप्राप्तविषयं चक्षुः कस्मान्न सर्वमप्राप्तं पश्यति दूरं तिरस्कृतं च /

[०३२|०४-०३२|०५] कथं तावदय्स्कान्तो न सर्वमप्राप्तमयः कर्षति /

[०३२|०५] प्राप्तविषयत्वे ऽपि चैतत्समानम् /

[०३२|०५-०३२|०६] कस्मान्न सर्वं प्राप्तं पश्यत्यञ्जनं शलाकां वा /

[०३२|०६-०३२|०७] यथा च घ्राणादीनं प्राप्तो विषयो न तु सर्वः /

[०३२|७-०३२०७] सहभूगन्धाद्यग्रहणात् /

[०३२|०७] एवं चक्षुषो ऽप्यप्राप्तः स्यान्न तु सर्वः /

[०३२|०७-०३२|०८] मनस्त्वरूपित्वात् प्राप्तुमेवाशक्तम् /

[०३२|०८] केचित् पुनः श्रोत्रं प्रप्ताप्राप्तविषयं मन्ययन्ते /

[०३२|०९] कर्णभ्यन्तरे ऽपि शब्दश्रवणात् / शेषं तु घ्राणजिह्वाकायाख्यम् /

[०३२|१०] त्रयमन्यथा // VAक्K_१.४३ //

[०३२|११] प्राप्तविषयमित्यर्थः / घ्राणं कथं प्राप्तविषयम् / निरुच्छ्वासस्य गन्धाग्रहणात् /

[०३२|१२] केयं प्राप्तिर्नाम / निरन्तरोत्पत्तिः /

[०३२|१२-०३२|१३] किं पुनः परमाणवः स्पृशन्त्यन्योन्यमाहोस्विन्न /

[०३२|१३-०३१|१३] न स्पृशन्तीति काश्मीरकाः /

[०३२|१३] किं कारणम् /

[०३२|१३-०३२|१४] यदि तावत् सर्वान्मना स्पृशेयुर्मिश्रीभवेयुर्द्रव्याणि /

[०३२|१४] अथैकदेशेन सावयवाः प्रसज्येरन् /

[०३२|१५] निरवयवाश्च परमाणवः / कथं शब्दाभिनिश्पत्तिर्भवति /

[०३२|१५-०३२|१६] अत एव यदि हि स्पृशेयुर्हस्तो हस्ते ऽभ्याहतः सज्येतो पलश्चोपले / [०३२|१६-०३२|१७] कथं चितं प्रत्याहतं न विशीर्यते /

[०३२|१७] वायुधातुसंधारितत्वात् /

[०३२|१७-०३२|१८] कश्चिद्वायुधातुर्विकिरणाय प्रवृत्तो यथा संवर्त्तन्यां कश्चित् संधारणाय यथा विवर्त्तन्यामिति /

[०३२|१८-०३२|१९] कथमिदानीं निरन्तर प्राप्त्या प्राप्तविषयं त्रयमुच्यते /

[०३२|१९] तदेवैषां निरुत्तरत्वं यन्मध्ये नास्ति किञ्चित् /

[०३२|२०] अपिख्लु संघाताः सावयवत्वात् स्पृशन्तीत्यद्वीषः /

[०३२|२०-०३२|२१] एवं च कृत्वा ऽयमपि ग्रन्थ उपपन्नो भवति विभाषायाम् /

[०३२|२१-०३२|२२] किं नु स्पृष्टहेतुकं स्पृष्टमुत्पद्यते आहोस्विदस्पृष्टहेतुकमिति प्रश्नयित्वाह᳚कारणं प्रति /

[०३२|२२-०३२|२३] कदाचित् स्पृष्टहेतुकमस्पृष्टमुत्पधते यदा विशीर्यते /

[०३२|२३] कदाचिदस्पृष्टहेतुकं स्पृष्टं यदा चयं गच्छति /

[०३३|०१] कदाचित् स्पृष्टहेतुकं स्पृष्टं यदा चयवतां चयः /

[०३३|०१-०३३|०२] कदाचिदस्पृष्टहेतुकमस्पृष्टं यदा वातायनरज᳚ इति /

[०३३|०२] यदि परमाणवः स्पृशेयुरुत्तरक्षणावस्थानं स्यादिति भदन्तवसुमित्रः /

[०३३|०३] न स्पृशन्ति / निरन्तरे तु स्पृष्टसंज्ञेति भदन्तः / भदन्तमतं चैष्टव्यम् /

[०३३|०४] अन्यथा हि सान्तराणां परमाणूनां शून्येष्वन्तरेषु गतिः केन प्रतिबध्येत /

[०३३|०४-०३३|०५] यतः सप्रतिघा इष्यन्ते /

[०३३|०५] नच परमाणुभ्यो ऽन्ये संघाता इति /

[०३३|०५-०३३|०६] त एव ते संघाताः परमाणवः स्पृश्यन्ते यथा रूप्यन्ते /

[०३३|०६-०३३|०७] यदि च परमाणोर्दिग्भागभेदः कल्प्यते स्पृष्टस्यास्पृष्टस्य वा सावयवत्वप्रसङ्गः /

[०३३|०७] नो चेत् स्पृष्टस्याप्यप्रसङ्गः //

[०३३|०८-०३३|०९] किं पुनरेभिश्चक्षुरादिभिरात्मपरिमाणतुल्यस्यार्थस्य ग्रहणं भवत्याशुवृत्त्या च पर्वतादीनामलातक्रादिवदाहोस्वित्तुल्यातुल्यस्य /

[०३३|०९-०३३|१०] यानि तावदेतानि प्राप्तविषयाण्युक्तान्येभिः /

[०३३|११] त्रिभिर्घ्राणादिभिस्तुल्यविषयग्रहणं मतम् /

[०३३|१२] यावन्तो हीन्द्रियपरमाणवस्तावन्तो हि विषयपरमाणवः समेत्य विज्ञानं जनयन्ति /

[०३३|१३] चक्षुःश्रोत्राभ्यां त्वनियमः / कदाचिदल्पीयांसो यदा वालाग्रं पश्यति /

[०३३|१३-०३३|१४] कदाचित् समा यदा द्राक्षाफतं पश्यति /

[०३३|१४-०३३|१५] कदाचित् भूयांसो यदा महान्तं पर्वतं पश्यत्युन्मिषितमात्रेण /

[०३३|१५] एवम् श्रोत्रेण मशकमेघादिशब्दश्रवणे घोषम् /

[०३३|१५-०३३|१६] मनस्त्वमूर्त्तिवदेवेति नास्य परिमाणपरिच्छेदः संप्रधार्यते /

[०३३|१६] कतहं पुनरेषां चक्षुरादीन्द्रियपरमाणूनां संनिवेशः /

[०३३|१७] चक्षुरिन्द्रियपरमाणवस्तावदक्षितारकायामजाजीपुष्पवदवस्थिताः /

[०३३|१७-०३३|१८] अच्छचर्मावच्छादितास्तु न विकीर्यन्ते /

[०३३|१८-०३३|१९] अधरौत्तर्येण पिण्डवदवस्थिता इत्यपरे /

[०३३|१९] न चान्यो ऽन्यमावृण्वन्ति स्फटिकवदच्छत्वात् /

[०३३|१९-०३३|२०] श्रोत्रेन्द्रियपरमाणवो भूर्जाभ्यन्तरावस्थिताः /

[०३३|२०] घ्राणेन्द्रियपरमाणवो घटाभ्यन्तरेण शलाकावत् /

[०३३|२०-०३३|२१] आद्यानि त्रीणीन्द्रियाणि मालावदवस्थितानि /

[०३३|२१] जिह्वेन्द्रियपरमाण्वो ऽर्धचन्द्रवत् /

[०३३|२१-०३३|२२] वालाग्रमात्रं किल मध्यजिव्हायां जिह्वेन्द्रियपरमाणुभिरस्फुटम् /

[०३३|२२-०३३|२३] कायेन्द्रियपरमाणवः कायवदवस्थिताः /

[०३३|२३] स्त्रीन्द्रियपरमाणवो भेरीकटाहवत् / पुरुषेन्द्रियपरमाणवो ऽङ्गुष्ठवत् /

[०३३|२४] तत्र चक्षुरिन्द्रियपरमाणवः कदाचित् सर्वे सभागा भवन्ति कदाचित्तत्सभागाः /

[०३३|२४-०३३|२५] कदाचिदेके सभागाः एके तत्सभागाः /

[०३३|२५] एवम् यावज्जिह्वेन्द्रियपरमाणवः /

[०३३|२५-०३३|२६] कायेन्द्रियपरमाणवस्तु सर्वे सभागा न भवन्ति /

[०३३|२६-०३३|२७] प्रदीप्तनरकाभ्यन्तरावरुद्धानामपि ह्यपरिमाणाः कायेन्द्रियपरमाणवस्तत्सभागा भवन्ति /

[०३३|२७-०३४|०१] सर्वैः किल विज्ञानोत्पत्तावाश्रयो विशीर्येत /

[०३४|०१] न चैक इन्द्रियपरमाणुर्विषयपरमाणुर्वा विज्ञानं जनयति /

[०३४|०१-०३४|०२] संचिताश्रयालम्बनत्वात् पञ्चानां विज्ञानकायानाम् /

[०३४|०२] अत एवानिदर्शनः परमाणुरदृश्यत्वात् //

[०३४|०३-०३४|०४] य इमे षड्विज्ञानधातव उक्ताश्चक्षुर्विज्ञानं यवन्मनोविज्ञानं किमेषां यथ विषयो वर्त्तमानः पञ्चानां चरमस्य त्रिकाल एवमाश्रयो ऽपि /

[०३४|०५] नेत्याह /

[०३४|०५-०३४|-५] किं तर्हि /

[०३४|०६] चरमस्याश्रयो ऽतीतः

[०३४|०७] मनोविज्ञानधातोः समनन्तरनिरुद्धं मन आश्रयः /

[०३४|०८-०३४|०७] पञ्चानां सहजश्च तैः // VAक्K_१.४४ //

[०३४|०९] अतीतश्चेति चशब्दः /

[०३४|०९-०३४|१०] तत्र चक्षुर्विज्ञानस्य चक्षुः सहज आशारयो यावत् कायविज्ञानस्य कायः /

[०३४|१०] अतीतः पुनरेषामाश्रयो मन इत्यप्येते पञ्च विज्ञानकाया इन्द्रियद्वयाश्रयाः /

[०३४|११] अत एवोच्यते ᳚यश्चक्षुर्विज्ञानस्याश्रयभावेन समनन्तरप्रत्ययभावेनापि स तस्ये᳚ति /

[०३४|१२] चतुष्कोतिकः / प्रथमा कोतिश्चक्षुः / द्वितीया समनन्तरातीतश्चैतसिको धर्मधातुः /

[०३४|१३] तृतीया समनन्तरातीतं मनः / चतुर्थी कोटिरुक्तनिर्मुक्ता धर्माः /

[०३४|१३-०३४|१४] एवं यावत् कायविज्ञानस्य स्वमिन्द्रियं वक्तव्यम् /

[०३४|१४] मनोविज्ञानस्य पूर्वपादकः /

[०३४|१४-०३४|१५] यस्तावदाश्रयभावेन समनन्तरप्रत्ययभावेनापि सः /

[०३४|१५] स्यात्समनन्तरप्रत्ययभावेन नाश्रयभावेन /

[०३४|१५-०३४|१६] समनन्तराभ्यतीतश्चेतसिको धर्मधातुरिति /

[०३४|१७-०३४|१८] किं पुनः कारणमुभयाधीनायां विज्ञानोत्पत्तौ चक्षुरादयः एवाश्रया उच्यन्ते न रूपादयः /

[०३४|१९] तद्विकारविकारित्वादाश्रयाश्चक्षुरादयः /

[०३४|२०] धातव इत्यधिकारः /

[०३४|२०-०३४|२१] चक्षुरादीनां हि विकारेण तद्विज्ञानानां विकारो भवत्यनुग्रहोपघातपटुमन्दतानुविधानात् न तु रूपादीनां विकारेण तद्विकारः /

[०३४|२२] तस्मात् साधीयस्तदधीनत्वत् त एवाश्रया न रूपादयः /

[०३४|२३-०३४|२४] किं पुनः कारणं रूपादयश्च तैर्विज्ञायन्ते चक्षुर्विज्ञानं चोच्यते यावन्मनोविज्ञानम् /

[०३४|२४] न पुना रूपविज्ञानं यावद्धर्मविज्ञानमिति /

[०३४|२४-०३४|२५] य एते चक्षुरादय आश्रया एषाम् /

[०३४|२६] अतो ऽसाधारणत्वाद्धि विज्ञानं तैर्निरुच्यते // VAक्K_१.४५ //

[०३४|२७] कथमसाधारणत्वम् / न हि चक्षुरन्यस्य विज्ञानस्याश्रयीभवितुमुत्सहते /

[०३४|२७-०३४|२८] रूपं तु मनोविज्ञानस्यालम्बनीभवत्यन्यचक्षुर्विज्ञानस्यापीति /

[०३४|२८] एवं यावत् कायो वेदितव्यः /

[०३४|२९] तस्मादाश्रयभावादसाधारणत्वाच्च विज्ञानं तेनैव निर्दिश्यते न रूपादिभिः /

[०३४|२९-०३४|३०] यथा भेरीशब्दो यवाङ्कुर इति /

[०३५|०१-०३५|०२] अथ यत्र काये स्थितश्चक्षुषा रूपाणि पश्यति किं तानि कायचक्षूरूपविज्ञानान्येकभूमिकान्येव भवन्त्याहोस्विदन्यभूमिकान्यपि /

[०३५|०२] आह / सर्वेषां भेदः /

[०३५|०३] कामधातूपपन्नस्य स्वेन चक्षुषा स्वानि रूपाणि पश्यतः सर्वं स्वभूमिकम् भवति /

[०३५|०४-०३५|०५] तस्यैव स्वानि रूपाणि प्रथमध्यानभूमीनि पश्यनो रूपाणि त्रीणपि तद्भूमिकानि /

[०३५|०६-०३५|०७] द्वितीयध्यानचक्षुषा स्वानि रूपोआणि पश्यतः कायरूपे स्वभूमिके चक्षुस्तद्भूमिकं विज्ञानं प्रथमध्यान भूमिकम् / [०३५|०७-०३५|०६] प्रथमध्यानभूमीनि पश्यतो विज्ञानरुपे तद्भूमिके कायः कामावचरश्चक्षुर्द्वितीयद्यानभूमिकम् /

[०३५|०८-०३५|१०] द्वितीयध्यानभूमीनि पश्यतश्चक्षूअरूपे तद्भूमिके कायः कामावचरो विज्ञानं प्रथमभूमीकम् /

[०३५|१०-०३५|११] एवं तृतीयचतुर्थध्यानभूमिकेन चक्षुषा तद्भूमिकाधरभुमिकानि रूपाणि पश्यतो योजयितव्यम् /

[०३५|११-०३५|१२] प्रथ्मध्यानोपपन्नस्य स्वेन चक्षुषा स्वानि रूपाणि पश्यतः सर्वं स्वभूमिकमधराणि पश्यतः त्रयं स्वभूमिकं /

[०३५|१२-०३५|१३] द्वितीयध्यानचक्षुषा स्वानि रूपाणि पश्यतस्त्रयं स्वभूमिकं चक्षुस्तद्भूमिकम् /

[०३५|१३-०३५|१४] कामावचराणि पश्यतः कायविज्ञाने स्वभूमिके रूपाण्यधराणि चक्षुस्तद्भूमिकम् /

[०३५|१४-०३५|१५] द्वितीयध्यानभूमीनि पश्यतश्चक्षूरूपे तद्भूमिके शेषं स्वभूमिकम् /

[०३५|१५] एवं तृतीयध्यानचक्षुषा योज्यम् /

[०३५|१६-०३५|१७] द्वितीयादिध्यानोपपन्नस्य स्वपरचक्षुर्भ्यां स्वपरभूमिकानि रूपाणि पश्यतो यथायोगं योजयितव्यम् /

[०३५|१७] अयं तु नियमः /

[०३५|१८] न कायस्याधरं चक्षुः /

[०३५|१९] पञ्चभूमिकानि हि कायचक्षूरूपाणि कामावचराणि यावच्चतुर्थध्यानभूमिकानि /

[०३५|२०] द्विभूमिकं चक्षुर्विज्ञानं कामावचरं प्रथमध्यानभूमिकं च /

[०३५|२०-०३५|२१] तत्र यद्भूमिकः कायस्तद्भूमिकं चक्षुरूर्ध्वभूमिकं वा चक्षुर्भवति न त्वधरभूमिकम् /

[०३५|२१-०३५|२२] यद्भूमिकं चक्षुस्तद्भूमिकमधरभूमिकं वा रूपं विषयो भवति /

[०३५|२३] ऊध्र्वं रूपं न चक्षुषः /

[०३५|२४] न हि कदाचिदूर्ध्र्वभूमिकं रूपमधोभूमिकेन चक्षुषा द्रष्टुं शक्यते /

[०३५|२५] विज्ञानं च

[०३५|२६] ऊर्ध्व न चक्षुषो रूपवत् /

[०३६|०१] अस्य रूपं तु कायस्योभे च सर्वतः // VAक्K_१.४६ //

[०३६|०२] अस्येत्यनन्तरोक्तस्य चक्षुर्विज्ञानस्य रूपं सर्वतो विषयः ऊर्ध्वमधः स्वभूमौ च /

[०३६|०३] कायस्य चोभे रूपविज्ञाने सर्वतो भवतः / यथा चेचं चक्षुरुत्तं विस्तरेण वेदितव्यम्

[०३६|०४] तथा श्रोत्रं

[०३६|०५-०३६|०६] ᳚न कायस्याधरं श्रोत्रमूर्ध्वं शब्दो न च श्रुतेः / विज्ञानं चास्य शब्दस्तु कायस्योभे च सर्वतः //᳚इति

[०३६|०७] विस्तरेण योज्यम् /

[०३६|०८] त्रयाणां तु सर्वमेव स्वभूमिकम् /

[०३६|०९] घ्राणजिह्वाकायधातूनां कायविषयविज्ञानानि स्वभूमिकान्येव /

[०३६|०९-०३६|१०] इत्युत्सर्गविशेषेण कृत्वा पुनर्विशेषणार्थमपवाद आरभ्यते /

[०३६|११] कायविज्ञानमधरस्वभूमि

[०३६|१२] कायः कायधातुः स्प्रष्टव्यं च स्वभूमिकान्येव नित्यं भवन्ति /

[०३६|१२-०३६|१३] कायविज्ञानं तु केषाञ्चित् स्वभूमिकं यथाकामधातुप्रथमध्यानोपपन्नां /

[०३६|१३-०३६|१४] केषाञ्चिदधरभूमिकं यथा द्वितीयादिध्यानोपपन्नानामिति /

[०३६|१५] अनियतं मनः // VAक्K_१.४७ //

[०३६|१६-०३६|१७] कदाचित् कायमनोविज्ञानधर्मैः समानभूमिकं मनो भवति कदाचिदूर्ध्वाधोभूमिकम् /

[०३६|१७-०३६|१९] पञ्चभूमिके ऽपि हि काये सर्वभूमिकानि मन आदीनि भवन्ति समापत्त्युपपत्तिकाले यथायोगमिति विस्तरेण समापत्तिनिर्देशे कोशस्थान एतदाख्यायिष्यते /

[०३६|१९-०३६|२०] अतिहहुग्रन्थभारपरिहारार्थं तु नेदानीं पुनराख्यायते /

[०३६|२०] अल्पं च प्रयोजनं महांश्च श्रम इति समाप्त आनुषङ्गिकः प्रसङ्गः /

[०३६|२१] इदमिदानीं विचार्यते /

[०३६|२१-०३६|२२] अष्टादशानां च्दातूनां षण्णां च विज्ञानानां कः केन विज्ञेयः /

[०३६|२२] आह /

[०३६|२३] पञ्च बाह्या द्विविज्ञेयाः

[०३६|२४-०३६|२५] रूपशबगन्धरसस्प्रष्टव्यधातवो यथासंख्यं चक्षुःश्रोत्रघ्राणजिह्वाकायविज्ञानैरनुभूता मनोविज्ञानेन विज्ञायन्ते /

[०३६|२५] एवमेते प्रत्येकं द्वाभ्यां विज्ञानाभ्यां विज्ञेया भवन्ति /

[०३६|२६-०३६|२७] शेषास्त्रयोदश धातवः पञ्चानां विज्ञानकायानामविषयत्वादेकेन मनोविज्ञानेन विज्ञेया इत्याख्यातं भवति /

[०३७|०१] एषामष्टादशानां धातूनां मध्ये कति नित्याः कत्यनित्याः /

[०३७|०१-०३७|०२] न कश्च्त् सकलो ऽस्ति नित्यो धातुरपि तु

[०३७|०३] नित्या धर्मा असंस्कृताः /

[०३७|०४] तेन धार्मधात्वेकदेशो नित्यः शेषा अनित्याः /

[०३७|०५] कतीन्द्रियं कति नेन्द्रियम् /

[०३७|०६] धर्मार्धमिन्द्रियं ये च द्वादशाध्यात्मिकाः स्मृताः // VAक्K_१.४८ //

[०३७|०७] द्वाविंशतिरिन्द्रियाण्युक्तानि सूत्रे /

[०३७|०७-०३७|११] चक्षुरिन्द्रियं श्रोत्रेन्द्रियं घ्राणेन्द्रियं जिह्वेन्द्रियं कायेन्द्रियं मनैन्द्रियं स्त्रीन्द्रियं पुरुषेन्द्रियं जीवितेन्द्रियं सुखेन्द्रियं दुःखेन्द्रियं सौमनस्येन्द्रियं दौर्मनस्येन्द्रैयं उपेक्षेन्द्रियं श्रद्धेन्द्रियं वीर्येन्द्रियं स्मृतीन्द्रियं स्माधीन्द्रियं प्रज्ञेन्दरियं अनाज्ञातमाज्ञास्यामीन्दरियम् आज्ञेन्द्रियं आज्ञातावीन्द्रियमिति /

[०३७|११-०३७|१२] आभिधार्मिकास्तु षडायतनव्यवस्थानमादृत्य जीवितेन्द्रियानन्तरं मनैन्द्रियं पठन्ति /

[०३७|१२] सालम्बनत्वात् /

[०३७|१२-०३७|१३] तत्र धर्मार्धं जीवितेन्द्रियादीन्येकादशेन्द्रियाणि त्रयाणां च भागो धर्मधातुप्रदेशत्वात् /

[०३७|१३-०३७|१४] द्वादशानामाध्यात्मिकानां चक्षुरादयः पञ्च स्वनामोक्ताः /

[०३७|१४-०३७|१५] सप्त चित्तधातवो मनैन्द्रियं स्त्रिपुरुषेन्द्रिये कायधातुप्रदेश् इति पश्चाद् वक्ष्यति /

[०३७|१५-०३७|१६] शेषाः पञ्च धातवो धर्मधातुप्रदेशश्च नेन्द्रियमिति सिद्धम् //

[०३७|१७] अभिधर्मकोशभाष्ये धातुनिर्देशो नाम

[०३७|१८] प्रथमं कोशस्थानं समाप्तम् इति /

[०३७|१९-०३७|२१] ये धर्मा हेतुप्रभवा हेतुं तेषां तथागतो ह्यवदत् / तेषां च यो निर्होध एवंवादीउ महाश्रमणः //

[०३७|२२] लिखापितमिदं श्रीलामावाकेनेति /

द्वितीयं कोशस्थानम्

=====================================================================

[०३८|०२] ॐ नमो बुद्धाय /

=====================================================================

[०३८|०३] उक्तानीन्द्रियाणि / कः पुनरिन्द्रियार्थः / ᳚इदि परमैश्वर्ये᳚ /

[०३८|०३-०३८|०४] तस्य इन्दन्तीति इन्द्रियाणि /

[०३८|०४] अत आधिपत्यार्थ इन्द्रियार्थः / कस्य चैषां क्वाधिपत्यम् /

[०३८|०५] चतुर्ष्वर्थेषु पञ्चानामाधिपत्यं

[०३८|०६] चक्षुःश्रोत्रयोस्तावत् प्रत्येकं चतुर्ष्वर्थेवाधिपत्यम् /

[०३८|०६-०३८|०७] आत्मभावशोभायामन्धबधिरयोरकान्तरूपत्वात् /

[०३८|०७] आत्मभावपरिकर्षणे दृष्ट्वा श्रुत्वा च विषमपरिवर्जनात् /

[०३८|०८] चक्षुःश्रोत्रविज्ञानयोः ससंप्रयोगयोरुत्पत्तौ /

[०३८|०८-०३८|०९] रूपदर्शनशब्दशारवणयोश्चासाधारणकारणत्वे /

[०३८|०९] घ्राणजिह्वाकायानामात्मभावशोभायां पूर्ववत् /

[०३८|०९-०३८|१०] आत्मभावपरिकर्षणे तैः कवडीकाराहारपरिभोगात् /

[०३८|१०] घ्राणादिविज्ञानानां ससंप्रयोगाणामुत्पत्तौ /

[०३८|११] गन्धघ्राणरसास्वादनस्प्रष्टव्यस्पऋशनानां चासाधारणकारणत्व इति /

[०३८|१२] द्वयोः किल /

[०३८|१३] चतुर्णां

[०३८|१४] स्त्रीपुरुषजीवितमनैन्द्रियाणां / द्वयोरर्थयोः प्रत्येकमाधिपत्यम् /

[०३८|१४-०३८|१५] स्त्री पुरुशेन्द्रियय्योस्तावत्सत्त्वभेदविकल्पयोः /

[०३८|१५] तत्र सत्त्वभेदः स्त्रि पुरुष इति /

[०३८|१५-०३८|१६] सत्त्वविकल्पः स्तनादिसंस्थानस्वराचारान्यथात्वम् /

[०३८|१६] संस्लेशव्यवदानयोरित्यपरे /

[०३८|१७-०३८|१८] तथा हि तद्विप्रयुक्तविकल्पानां षण्ढ पण्डकोभयव्यञ्जनानामसंवरानन्तार्यकुआशलमुलसमुच्छेदा न भवन्ति संवरफलप्राप्तिवैराग्याणि चेति /

[०३८|१९] जीवितेन्द्रियस्य निकायसभागसंबन्धसाधारणयोः /

[०३८|१९-०३८|२०] मनैन्द्रियस्य पुनर्भवसंबन्धवशिभावानुवर्त्तनयोः /

[०३८|२०-०३८|२२] तत्र पुन्र्भवसंबन्धे यथोक्तं ᳚गन्धर्वस्य तस्मिन् समये द्वयोश्चित्तयोरन्यतरान्यतरचित्तं संमुखीभूतं भवत्यनुनयसहगतं वा प्रतिघसहगतं वे᳚ति /

[०३८|२२] वशिभावानुवर्त्तने यथोक्तं ᳚चित्तेनायं लोको नीयत᳚ इति विस्तरः /

[०३८|२२-०३८|२३] यत् पुनः सुखादीन्द्रियपञ्चकं यानि चाष्टौ श्रद्धादीनि तेषां

[०३८|२४] पञ्चकाष्टानं संक्लेशव्यवदानयोः // VAक्K_२.१ //

[०३८|२५] आधिपत्यं यथाक्रमं पञ्चानां सुखादीनां संक्लेशे / रागादीनां तदनुशायित्वात् /

[०३८|२५-०३९|०१] श्रद्धादीनां व्यवदाने /

[०३९|०१] तै र्व्यवदायते / व्यवदाने ऽपि सुखादीनामाधिपत्यमित्यपरे /

[०३९|०१-०३९|०२] ᳚यस्मात् सुखितस्य चित्तं समाधीयते᳚ /

[०३९|०२-०३९|०३] दुःधुपनिषच्छ्रद्धाषण्नैष्क्रम्याश्रिताः सौमनस्यादय इति वैभाषिकाः /

[०३९|०३] अपरे पुनराहुः /

[०३९|०३-०३९|०४] नैव चक्षुःश्रीत्राभ्यामात्मभावपरिकऋषणं विज्ञाय विषमपरिहारात् /

[०३९|०४] विज्ञाने तु तयोराधिपत्यम् /

[०३९|०४-०३९|०५] नापि विज्ञानादन्यद्रूपदर्शनं शब्दश्रवणं वा ऽस्ति /

[०३९|०५] यतस्तयोरसाधारणकारणत्वे पृथगाधिपत्यं युज्येत /

[०३९|०५-०३९|०६] तस्मान्नैवमेषामिन्द्रियत्वम् /

[०३९|०६] कथं तर्हि /

[०३९|०७] स्वार्थोपलब्ध्याधिपत्यात् सर्वस्य च षडिन्द्रियम् /

[०३९|०८] चक्षुरादीनांपञ्चानां स्वस्यस्वस्यार्थस्योपलब्धाधिपत्यम् /

[०३९|०८-०३९|०९] मनसः पुनः सर्वार्थोपलब्धावाधिपत्यम् /

[०३९|०९] अत एतानि षट् प्रत्येकमिन्द्रियम् /

[०३९|०९-०३९|१०] ननु चार्थानामप्यत्राधिपत्यम् /

[०३९|१०] नाधिपत्यम् / अधिकं हि प्रभुत्वमाधिपत्यम् /

[०३९|१०-०३९|११] चक्षुषश्चक्षूरूपोपलब्धावधिकमैश्वर्यम् /

[०३९|११-०३९|१२] सर्वरूपोपलब्धौ सामान्यकारणत्वात्तत्पटुमन्दताद्यनुविधानाच्चोपलब्धेः /

[०३९|१२] न रूपस्य / तद्वि पर्ययात् / एवं यावत् मनसो धर्मेषु योज्यम् /

[०३९|१३] स्रीत्व पुंस्त्वाधिपत्यात्तु कायात् स्त्रीपुरुषेन्द्रिये // VAक्K_२.२ //

[०३९|१४] कायेन्द्रियादेव स्त्रीपुरुषेन्द्रिये पृथक् व्यवस्थाप्येते / नार्थन्तरभूते /

[०३९|१४-०३९|१५] कश्चिदसौ कायेन्द्रियभाग उपस्थ प्रदेशो यः स्त्रीपुरुषेन्द्रियाख्यां परतिलभते /

[०३९|१५-०३९|१६] यथाक्रमं स्त्रीत्वपुंस्त्वय्योराधिपत्यात् /

[०३९|१६] तत्र स्त्रीभावः स्त्रियाकृतिः स्वरचेष्टा अभिप्रायाः /

[०३९|१६-०३९|१७] एतद्धि स्त्रिया स्त्रीत्वम् /

[०३९|१७] पुंभावः पुरुषाकृतिः स्वरचेष्टा अभिप्रायाः / एतद्धि पुंसः पुंस्त्वम् /

[०३९|१८-०३९|१९] निकायस्थितिसंक्लेशव्यवदानाधिपत्यतः / जीवितं वेदनाः पञ्च श्रद्धाद्याश्चेन्द्रियं मताः // VAक्K_२.३ //

[०३९|२०] निकायसभागस्थितौ जीवितेन्द्रियस्याधिपत्यं संक्लेशे वेदनानाम् /

[०३९|२०-०३९|२१] तथाहि सुखायां वेदनायां रागो ऽनुशेते दुःखायां प्रतिघो ऽदुःखासुखायामविद्येत्युक्तं सूत्रे /

[०३९|२१-०३९|२२] व्यवदाने श्रद्धादीनां पञ्चानाम् /

[०३९|२२] तथाहि तैः क्लेशाश्च विष्कभ्यन्ते मार्गश्चावाह्यते /

[०३९|२३] अत एते ऽपि प्रत्येकमिन्द्रियमिष्टाः /

[०४०|०१] आज्ञास्या म्याख्यमाज्ञाख्यमाज्ञातावीन्द्रियं तथा /

[०४०|०२] उत्तरोत्तरसंप्राप्तिनिर्वाणाद्याधिपत्यतः // VAक्K_२.४ //

[०४०|०३] प्रत्येकमिन्द्रिमित्युपदर्शनार्थं तथाशब्दः /

[०४०|०३-०४०|०४] तत्राज्ञास्यामीन्द्रियस्याज्ञेन्द्रियस्य प्राप्तावाधिपत्यम् /

[०४०|०४] आज्ञेन्द्रैयस्याज्ञातावीन्द्रियप्राप्तौ आज्ञातावीन्द्रियस्य परिनिर्वाणे /

[०४०|०५] नह्यविमुक्तचित्तस्यास्ति परिनिर्वाणमिति / आदिशब्दो ऽन्यपर्यायद्योतनार्थः /

[०४०|०६] कतमो ऽन्यः पार्यायः / दर्श्नहेयक्लेशपरिहाणम् प्रत्याज्ञास्यामीन्द्रियस्याधिपत्यम् /

[०४०|०७] भावनाहेयक्लेआशप्रहाणं प्रत्याज्ञेन्द्रियस्य / दृष्टधर्मसुखविहारं प्रत्याज्ञातावीन्द्रियस्य /

[०४०|०८] विमुक्तिप्रीतिसुखसंवेदनादिति /

[०४०|०८-०४०|०९] आधिपात्यादिन्द्रियत्वे ऽविद्यादीनामुपसंख्यानं कर्त्तव्यम् /

[०४०|०९-०४०|१०] अविद्यादीनामपि हि संस्कारादिष्वाधिपत्यमत एषामपीन्द्रियत्वमुपसंख्यातव्यम् /

[०४०|१०] वागादीनां च / वाक्याणिपादपायूपस्थानामपि चेन्द्रियत्वमुपसंख्यातव्यम् /

[०४०|११] वचनादानविहरणोत्सर्गानन्देष्वाधिपत्यात् / न खलूपसंख्यातव्यम् / यस्मादिहेष्टम्

[०४०|१२-०४०|१३] चित्ताश्रयस्तद्विकल्पः स्थितिः संक्लेश एव च / संभारो व्यवदानं च यावता तावदिन्द्रियम् // VAक्K_२.५ //

[०४०|१४] तत्र चित्ताश्रयः षडिन्द्रियाणि / एतच्च षडायतनं मौलं सट्त्वद्रव्यम् /

[०४०|१४-०४०|१६] तस्य स्त्रीपुरुषविकल्पः स्त्रीपुरुषेन्द्रैयाभ्यां स्थितिर्जीवितेन्द्रियेण संक्लेशो वेदना भिः /

[०४०|१६] व्यवदानसंभरणं पञ्चभिर्व्यवदानं त्रिभिः /

[०४०|१६-०४०|१७] अतो नाविद्यादीनामिन्द्रियत्वमिष्टम् /

[०४०|१८-०४०|१९] प्रवृत्तेराश्रयोत्पत्तिस्थितिप्रत्युपभोगतः / चतुर्दश तथा ऽन्यानि निवृत्तेरिन्द्रियाणि वा // VAक्K_२.६ //

[०४०|२०] मतविकल्पार्थो वाशब्दः / अपरे पुनराहुः / प्रवृत्तेरश्रयः षडिन्द्रियाणि /

[०४०|२०-०४०|२१] उत्पत्तिः स्त्रीपुरुषेन्द्रिये /

[०४०|२१] तत उत्पत्तेः / स्थितिर्जीवितेन्द्रियम् / तेनावस्थानात् /

[०४०|२१-०४०|२२] उपभोगो वेदनाभिः /

[०४०|२२] अत एतानि चतुर्दशेन्द्रियाणि / तेनैव प्रकारेण निवृत्तेरन्यानि /

[०४०|२२-०४०|२३] श्रद्धदीनि हि निवृत्तेराश्रयाः /

[०४०|२३-०४०|२४] आज्ञास्यामीन्द्रियं प्रभवः स्थितिराज्ञेन्द्रियम् उपभोग आज्ञातावीन्द्रियेणेत्यत एतावन्त्येवेन्द्रियाणि /

[०४०|२४] अत एव चईषामेषो ऽनुक्रमः /

[०४०|२५] वाचस्तु नेन्द्रियत्वं वचने शिक्षाविशेषापेक्षत्वात् /

[०४०|२५-०४०|२६] पाणिपादस्य चादानविहरणादनन्यत्वात् /

[०४०|२६-०४०|२७] तदेव हि तदन्यथा ऽन्यत्र चोत्पन्नमादानं विहरणं चोच्यते /

[०४०|२७] विनापि च पाणिपादेनादानविहरणादुरगप्रभृतीणाम् /

[०४०|२७-०४०|२८] पायोरपि नेन्द्रियत्वमुत्सर्गे गुरुद्रव्यस्याकाशे सर्वत्र पतनात् /

[०४०|२८] वायुना च तत्प्रेरणात् /

[०४१|०१] उपस्थस्यापि नेन्द्रियत्वमानन्दे स्त्रीपुरुषेन्द्रियकृतं हि तत् सौख्यमिति /

[०४१|०१-०४१|०३] कण्ठदन्ताक्षिवर्त्मपर्वणामपि चाभ्यवहरणचर्वणोन्मेषनिमेषाकुञ्चनविकाशन क्रियास्विन्द्रियत्वं प्रसज्येत /

[०४१|०३-०४१|०४] सर्वस्य वा कारणभूतस्य स्वस्यां करियायामित्ययुकतं वागादीनामिन्द्रियत्वम् //

[०४१|०५] तत्र चक्षुरादीनां पुरुषेन्द्रियपर्यन्तानां कृतो निर्देशः /

[०४१|०५-०४१|०६] जीवितेन्द्रियस्य विप्रयुक्तत्वाद्विप्रयुक्तेष्वेव करिस्यते निर्देशः /

[०४१|०६] श्रद्धादीनां चैत्तेषु करिष्यते /

[०४१|०६-०४१|०७] सुखादीनामाज्ञास्यामीन्द्रियादीनां च कर्त्तव्यः /

[०४१|०७] सो ऽयं क्रियते /

[०४१|०८] दुःखेन्द्रियमशाता या कायिकी वेदना [०४१|०९] अशातेत्युपधातिका दुःखेत्यर्थः /

[०४१|१०] सुखम् /

[०४१|११] शाता

[०४१|१२] सुखेन्द्रियं कायिकी शात वेदना / शातेत्यनुग्राहिका सुखेत्यर्थः /

[०४१|१३] ध्याने तृतीये तु चैतसी सा सुखेन्द्रियम् // VAक्K_२.७ //

[०४१|१४] तृतीये तु ध्याने सैव शाता वेदना चैतसी सुखेन्द्रियम् /

[०४१|१४-०४१|१५] नहि तत्र कायिकी वेदना ऽस्ति /

[०४१|१५] पञ्चविज्ञानकायाभावात् /

[०४१|१६] अन्यत्र सा सौमनस्यं

[०४१|१७-०४१|१८] तृतीयाद्ध्यानादन्यत्र कामधातौ प्रथमे द्वितीये च ध्याने सा चैअतसिकी शाता वेदना सौमनस्येन्द्रियम् /

[०४१|१८-०४१|१९] तृतीये तु ध्याने प्रीतिवीतरागत्वात् सुखेन्द्रियमेव सा न सौमनस्येन्द्रियम् /

[०४१|१९] प्रीतिर्हि सौमनस्यम् /

[०४१|२०] अशाता चैतसी पुनः /

[०४१|२१] दौर्मनस्यमुपेक्षा तु मध्या

[०४१|२२] नैवशातानाशाता अदुःखासुखा वेदना मध्येत्युच्यते / सोपेक्षेन्द्रियम् /

[०४१|२२-०४१|२३] किं कायिकी चैतसिकीत्याह /

[०४१|२४] उभयी

[०४१|२५] किं पुनः कारणमियमभिसमस्यै कमिन्द्रियं क्रियते /

[०४२|०१] अविकल्पनात् // VAक्K_२.८ //

[०४२|०२] चैतसिकं हि सुखदुःखं प्रायेण विकल्पनादुत्पद्यते न तु कायिकम् /

[०४२|०२-०४१|०३] विषयवशादर्हतामप्युत्पत्तेः /

[०४२|०३] अतस्तयोरिन्द्रियत्वेन भेदः /

[०४२|०३-०४२|०४] उपेक्षा तु स्वरसेनाविकल्पयत एवोत्पद्यते कायिकी चैतसिकी चे त्येकमिन्द्रियम् क्रियते /

[०४२|०४-०४२|०५] अन्यथा च कायिकम् सुखमनुगृह्णात्यन्यथा चैतसिकम् /

[०४२|०५] एवम् दुःखमन्यथा कायिकमुपहन्त्यन्यथा चैतसिकम् /

[०४२|०५-०४२|०६] उपेक्षायां त्वेष विकल्पो नास्त्यत उपेक्षणं प्रत्यविकल्पनादभेदः /

[०४२|०७] दृग्भावना ऽसैक्षपथे नव त्रीणि

[०४२|०८] मनः सुखसौमनस्योपेक्षाः स्रद्धादीनि च पञ्च /

[०४२|०८-०४२|०९] तानि नवेन्द्रियाणि त्रिषु मार्गेषु त्रीणीन्द्रियाण्युच्यन्ते /

[०४२|०९-०४२|१०] दर्शनमार्गे अनाज्ञातमाज्ञास्यामीन्द्रियं भावनामार्गे आज्ञेन्द्रियम् अशैक्षमार्गे आज्ञातावीन्द्रियमिति /

[०४२|१०] किं कारणम् /

[०४२|१०-०४२|११] दर्शनमार्गे ह्यनाज्ञातमाज्ञातुं प्रवृत्तः /

[०४२|११-०४२|१२] भावनामार्गे नास्त्यपूर्वमाज्ञेयं तदेव त्वाजानाति शेषानुशयप्रहाणार्थम् /

[०४२|१२] अशैक्षमार्गे त्वाज्ञात्मित्यवगम आज्ञातावः /

[०४२|१२-०४२|१३] सो ऽस्यास्तीति आज्ञातावी /

[०४२|१३] आज्ञातमवितुं शीलमस्येति वा / क्षयानुत्पादिज्ञानलाभात् /

[०४२|१४] ᳚दुःखं मे परिज्ञातं न पुनः परिज्ञातव्यमिति᳚ तथाभूतस्येन्रियमाज्ञातावीन्रियम् /

[०४२|१५-०४२|१६] स्वभावनिर्देशां कृत्वा प्रकारभेदो वक्तव्य कति सास्रवाणि कत्यनास्रवाणि इन्रियाणित्येवमादि /

[०४२|१६-०४२|१७] तत्र तावद्यदेतदनन्तरोक्तमाज्ञास्यामीन्रियादिकमेतत् /

[०४२|१८] अमलं त्रयम् /

[०४२|१९] अनास्रवमित्यर्थः / मलानामास्रवपर्यायत्वात् /

[०४२|२०] रूपीणि जीवितं दुःखे सास्रवाणि

[०४२|२१] रूपीणि सप्तेन्द्रियाणि जीवितेन्द्रियं दुखःदौर्मनस्येन्द्रिये चैकान्तसास्रवाणि /

[०४२|२२] रूपीणि पुनः सप्त चक्षुः श्रोत्रघ्राणजिह्वाकायस्त्रिपुरुषेन्द्रियाणि रूपस्कन्धसंग्रहात् /

[०४२|२३] द्विधा नव // VAक्K_२.९ //

[०४२|२४-०४२|२५] मनःसुखसौमनस्योपेक्षाः श्रद्धादीनि च पञ्च एतानि नवेन्द्रियाणि सास्रवाण्यनास्रवाण्यपि /

[०४२|२५] अनास्रवाण्येव श्रद्धादीनीत्येके /

[०४२|२५-०४२|२७] उक्तं हि भगवता ᳚यस्येमानि पञ्चेन्द्रियाणि सर्वेण स्र्वं न सन्ति तमहं बाह्यं पृथग्जनपक्षावस्थितं वदामी᳚ति /

[०४२|२७] नेदं ज्ञापकमनास्रवाण्यधिकृत्य वचनात् /

[०४२|२७-०४२|२८] तथा ह्यार्यपुद्गलव्यवस्थानं कृत्वा यस्येमानीत्याह /

[०४२|२८] पृथग्जनो वा द्विविधः /

[०४३|०१] आभ्यन्तरकश्चासमुच्छिन्न कुशलमूलो बाह्यकश्च समुच्छिन्नकुशलमूलः /

[०४३|०२] तमधिकाऋत्याह ᳚बाह्यं पृथग्जनपक्षावस्थितं वदामी᳚ति /

[०४३|०२-०३२|०४] उक्तं च सूत्रे ᳚सन्ति च सत्त्वा लोके जाता लोके वृद्धास्तीक्ष्णेन्द्रिया अपि मध्येन्द्रिया अपि मृद्विन्द्रिया अपी᳚ त्यप्रवर्त्तित एव धर्मचक्रे /

[०४३|०४] तस्मात्सन्त्येव सास्रवाणि श्रद्धादीनि /

[०४३|०५-०४३|०७] पुनश्चोक्तं ᳚यावच्छाहमेषां पञ्चानामिन्द्रियाणां समुदयं चास्तगमं च स्वादं चादीनवं च निःसरणं च यथाभूतं नाध्यज्ञासिषं न तावदहमस्मात्सदेवकाल्लोकादि᳚ति विस्तरः /

[०४३|०७] न चानास्रवाणां धर्माणामेष परीक्षाप्रकारः //

[०४३|०८] कतीन्द्रियाणि विपाकः कति न विपाकः / एकान्तेन तावत्

[०४३|०९] विपाको जीवितं

[०४३|१०] अथ यदर्हन् भिक्षुरायुःसंस्कारान् स्थापयति तज्जीवितेन्द्रियं कस्य विपाकः /

[०४३|११] शास्त्र उक्थं ᳚कथमायुःसंस्कारान् स्थापयति /

[०४३|११-०४३|१३] अर्हन् भिक्षुः ऋद्धिमांश्चेतोवशित्वं प्राप्तः संघाय व पुद्गलाय वा पात्रः वा चीवरं वा अन्यतमान्यतमं वा श्रामणकं जीवितपरिष्कारं वा दत्त्वा तत् प्रणिधाय प्रन्तकोटिकम् चतुर्थं ध्यानं समापद्यते /

[०४३|१४-०४३|१५] स तस्मात् व्युत्थाय चित्तमुत्पादयति वाचं च भाषते यन्मे भोगविपाकं तदायुर्विपाकं भवत्विति /

[०४३|१५] तस्य यत् भोगविपाकं तदायुर्विपाकं भवति /

[०४३|१५-०४३|१६ येषां पुनरयमभिप्रायो विपाकोच्छेषं विपच्यत इति /

[०४३|१६-०४३|१७] त आहुः पूर्वजातिकृतस्य कर्मणो विपाकोच्छेषं /

[०४३|१७] स भावनाबलेनाकृष्य प्रतिसंवेदयत᳚ इति /

[०४३|१७-०४३|१८] कथमायुःसंस्कारा नुत्सृजति /

[०४३|१८] तथईव दानं दत्त्वा प्रणिधाय प्रन्तकोटिकं चतुर्थं ध्यानं समापद्यते/

[०४३|१९] यन्मे आयुर्विपाकं तत् भोगविपाकं भवत्विति तस्य तथा भवति /

[०४३|२०] भदन्तघोषकस्त्वाह /

[०४३|२०-०४३|२१] तस्मिन्नेव आश्रये रूपावचराणि महाभूतानि ध्यानबलेन संमुधकरोत्यायुषो ऽनुकूलानि वैहोधिकानि च /

[०४३|२१-०४३|२२] एवमायुःसंस्कारान् स्थापयत्येवमुत्सृजतीति /

[०४३|२२] एवं तु भवितव्यम् /

[०४३|२२-०४३|२४] समाधिप्रभाव एव स तेषां तदृशो येन पूर्वकर्मजं च स्थितिकालावेधमिन्द्रियमहाभूतानां व्याव्र्त्तयन्त्यपूर्वं च समाधिजमावेधमाक्षिपन्ति /

[०४३|२४] तस्मान्न तज्जीवितेन्द्रियं विपाकं ततो ऽन्यत्तु विपाकः /

[०४३|२५] प्रश्नात् प्रश्नान्तरमुपजायते / किमर्थमायुःसंस्कारानधितिष्ठन्ति /

[०४३|२५-०४३|२६] परहितार्थं शासन्स्थित्यर्थं वा /

[०४३|२६] ते ह्यात्मनः क्षीणमायुः पश्यन्ति /

[०४३|२७] न च तत्रान्यं शक्तं पश्यन्ति / अथ किमर्थमुत्सृजन्ति /

[०४४|०१] अल्पं च परहितं जीविते पश्यन्ति रोगाभिभूतं चात्मभावम् / यथोक्तं

[०४४|०२-०४४|०३] ᳚सुचीर्णे ब्रह्मचर्ये ऽस्मिन् मार्गे चैव सुभाविते / तुष्ट आयुःक्षयात् भवति रोगस्यापगमे यथा //᳚

[०४४|०४] इति / अथैतदायुः संस्काराणां स्थापनार्थमुत्सर्जनं वा क्व कस्य वा वेदितव्यम् /

[०४४|०५] मनुष्येष्वेवत्रिषु द्वीपेषु स्त्रीपुरुषयोरसमयविमुक्तस्यार्हतः प्रान्तकोटिकध्यानलाभिनः /

[०४४|०६] तस्य हि समाधौ वशित्वम् / क्लेशैश्चानुपस्तब्धा सन्ततिः / [०४४|०६-०४४|०७] सूत्र उक्तम् ᳚भगवान् जीवितसंस्कारानधिष्ठायायुःसंस्कारानुस्त्सृष्टवान्᳚ /

[०४४|०७-०४४|०८] तेषां को विशेषः /

[०४४|०८] न कश्चिदित्येके / तथा ह्युक्तम् ᳚जीवितेन्द्रियं कतमत् /

[०४४|०८-०४४|०९] त्रैधातुकमायुरि᳚ति /

[०४४|०९] पूर्वकर्मफलमायुःसंस्काराः प्रत्युत्पन्नकर्मफलं जीवितसंस्कारा इत्यपरे /

[०४४|१०] यैर्वा निकायसभागस्थितिस्त आयुःसंस्काराः /

[०४४|१०-०४४|११] यैस्तु कालान्तरं जीवति ते जीवितसंस्कारा इति /

[०४४|११-०४४|१२] बहुवचनं बहूनामायुर्जीवितसंस्कारक्षणानामुत्सर्जना धिष्ठानात् /

[०४४|१२] नह्येकस्य क्षणस्योत्सर्जनमधिष्ठनं चास्ति /

[०४४|१२-०४४|१३] न च कालान्तरस्थावरमेकमायुर्द्रव्यमिति द्योतनार्थमित्येके /

[०४४|१३-०४४|१४] बहुश्वेव संस्कारेष्वायुराख्या नास्त्येकमायुर्द्रव्यम् /

[०४४|१४] अन्यथा नैव संस्कारग्रहणमकरिष्यदित्यपरे /

[०४४|१४-०४४|१५] किमर्थं पुनर्भगवता आयुह्संस्कारा उत्सृष्टाश्चाधिष्टिताश्च /

[०४४|१५-०४४|१६] मरणवशित्वज्ञापनार्थमुत्सृष्टाजीवितवशित्वज्ञापनार्थमधिष्टिताः /

[०४४|१६] त्रैमास्यमेव नोध्र्वम् विनेयकार्याभावात् /

[०४४|१७-०४४|१८] यच्चापि तत् प्रतिज्ञातम् ᳚एवंभावितैरहं चतुर्भिरृद्धि पादैराकाङ्क्षन्कल्पमपि तिष्ठेयं कल्पावशेषमपी᳚ति /